– Պարոն Արզումանյան, ԱՄՆ պետքարտուղար Հիլարի Քլինթոնի այցը մեր տարածաշրջան ի՞նչ նշանակություն ուներ: Այդ այցով ԱՄՆ բարձրաստիճան պաշտոնյան ի՞նչ հարցեր լուծեց:
– Նախկինում ՀՀ իշխանությունները Ռուսաստանի հետ իրականացրին «Գույք՝ պարտքի դիմաց» տնտեսաքաղաքական գործարքը, վերջին երկու տարիների ընթացքում էլ Սերժ Սարգսյանն ու նրա իշխանությունը Արեւմուտքի հետ իրականացնում են «Ամեն ինչ լեգիտիմության դիմաց» գործարքը: Եվ, փաստորեն, Արեւմուտքը` ի դեմս ԱՄՆ պետքարտուղար Հ.Քլինթոնի, ուղղակի եկավ վերջնականացնելու իրենց կողմից ստանձնած պարտավորություններն այդ գործարքի շրջանակներում: Այսինքն՝ այս պահի դրությամբ Արեւմուտքը հայտնում է, որ առժամանակ մի կողմ է դնում (եւ ոչ թե մոռանում է) Պետքարտուղարության ընդունած բոլոր տարեկան զեկույցները, Պետքարտուղարության կողմից արված հայտարարությունը, թե մարտի 1-ին Ոստիկանության կողմից խաղաղ ցուցարարների դեմ անհամաչափ ուժ է կիրառվել, սպանվել են անմեղ մարդիկ, հարյուրավորները բանտեր են նետվել քաղաքական դրդապատճառներով: Մյուս բոլոր միջազգային կառույցների, մարդու իրավունքների պաշտպանության տարբեր կազմակերպությունների բոլոր հայտարարություններն առժամանակ դրվեցին մի կողմ, եւ դրանով, փաստորեն, այս գործարքի շրջանակներում Արեւմուտք պարտավորությունների իր մասը կատարեց: Այժմ Ս.Սարգսյանի քայլն է:
– Այսինքն՝ ԱՄՆ պետքարտուղարը լեգիտիմացրե՞ց Ս.Սարգսյանի իշխանությունը: Ինչի՞ համար:
– Համենայնդեպս, այս պահի դրությամբ որեւէ հարցական չի բարձրացվում Ս.Սարգսյանի լեգիտիմության վերաբերյալ: Եկավ Հ.Քլինթոնը, հայտարարեց, որ մեծ պատիվ է գտնվել ՀՀ-ում, խոսք անգամ չասաց քաղբանտարկյալների մասին, նույնիսկ հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների հետ հանդիպման ժամանակ: Այսինքն՝ հստակ պատգամ էր սա, որ մենք որոշ ժամանակով մոռանում ենք ձեր լեգիտիմության մասին, հիմա դուք ձեր պարտավորությունները պիտի կատարեք: Սա է ընդամենը: Եվ Հայաստանի համար այդ ամեն ինչի կարեւորագույն բաղկացուցիչ մասը ԼՂՀ խնդիրն է, եւ հենց ԼՂՀ խնդրով է, թե ցեղասպանության ուրացումով էր, ամեն ինչ արվում է, որ կարողանան իշխանություն պահել: Այսինքն` լեգիտիմություն մուրալ միջազգային հանրությունից:
– Իսկ հայ-թուրքական հարցն ի՞նչ նշանակություն ուներ Ձեր ասած «Ամեն ինչ` լեգիտիմության դիմաց» գործարքում:
– Ի սկզբանե Թուրքիան փորձեց տարածաշրջանում շատ ավելի կարեւոր դերակատարություն ունենալ: Կարծես թե ՌԴ-ի հետ համատեղ ինչ-որ ծրագրեր էին մշակում, եւ այդ համատեքստում անհրաժեշտություն կար ինչ-որ կերպ հարավկովկասյան երեք հանրապետությունների հետ հավասարաչափ գոնե գործընկերային հարաբերություններ ստեղծել: Եվ դա ուներ մի խոչընդոտ` ԼՂ խնդիրը: Պատահական չէ, որ Թուրքիան այդ ամենին գնում էր՝ նախապայման ունենալով Ադրբեջանին ԼՂ հարակից տարածքների վերադարձը: Ի սկզբանե այդպես է ենթադրվել, մեր իշխանությունների այդ բոլոր ճամարտակություններն ի վերջո հանգեցրին նրան, որ նրանք ընդունեցին այդ իրողությունը եւ դուրս եկան գործընթացից: Բայց այս հարցն այդ ամբողջ համատեքստում բաղկացուցիչ մասերից մեկն է: Այս ուղղությամբ էլ հավանաբար որոշ զարգացումներ կլինեն: Գոնե իմիտացիոն քայլեր Թուրքիայի կողմից կլինեն: Բայց բոլոր այս հարցերը պետք է դիտարկել մեկ ընդհանուր համատեքստում` դա ԼՂՀ հարցի շուտափույթ կարգավորումն է այն սկզբունքների հիման վրա, որոնք հռչակվել են երեք համանախագահող երկրների նախագահների կողմից:
– Դուք այդ այցը մեկնաբանեցիք միայն Հայաստանի եւ ԼՂՀ հակամարտության տեսանկյունից: Արդյո՞ք տարածաշրջան Հ.Քլինթոնի այցի միակ նպատակը դա էր:
– Նախ՝ անհնար է այցելել Հարավկովկասյան որեւէ հանրապետություն՝ առանց մյուսին այցելելու: Այդ պարիտետը մշտապես պահպանվում է: Միայն ճգնաժամային պահերին` երբ Վրաստանում պատերազմ էր, գնում էին միայն այդ երկիր: Անշուշտ առանց Ադրբեջանի Հայաստանի հետ չի կարելի ԼՂ հարց քննարկել: Եվ անշուշտ չի կարելի չգնալ Վրաստան եւ եւս մեկ անգամ աջակցություն հայտնել մի երկրի, որը, փաստորեն, հենց ամերիկյան հորդորներով էր, որ ՌԴ-ի հետ գնաց պատերազմի: Այսինքն՝ ԱՄՆ-ը շարունակում է Վրաստանին դիտարկել տարածաշրջանում իր կարեւորագույն գործընկերը: Եվ Ուկրաինան էլ ի վերջո ամերիկյան գաղափար է, ՎՈՒԱՄ-ի ստեղծումը հայտնի Բժեզինսկու գաղափարներից է, ով այս պահին շատ ակտիվ խորհրդատվական աշխատանք է տանում Օբամայի աշխատակազմում: Ի վերջո, բոլոր մյուս հարցերն այս պահին ածանցյալ են ԼՂ հարցին: Պետք է Հարավային Կովկասն առանց կոնֆլիկտների, եւ վերջին կոնֆլիկտը, որը կարող է ապասառեցվել, դա ԼՂ կոնֆլիկտն է, ինչը գլխացավ է բոլորի համար:
– Հ.Քլինթոնի այցի, վերջին շրջանում արված հայտարարությունների ու զարգացումների արդյունքում, Ձեր կարծիքով՝ ի՞նչ զարգացումներ են սպասվում ԼՂՀ հակամարտության կարգավորման գործընթացում:
– Ամեն ինչ կարվի, որ հնարավորինս շուտ հարցը կարգավորվի հռչակված այդ անընդունելի, ոչ հայանպաստ սկզբունքների հիման վրա: Հայաստանն էլ պետք է փորձի խուսանավել եւ շարունակել հիմարի տեղ դնել միջազգային հանրությանը: Ես չեմ բացառում, որ Հայաստանի խուսանավման հնարավորության դեպքում բազմաթիվ երկրներ ու կառույցներ հանդես գան քաղբանտարկյալների, ավտորիտար կառավարման ոճի, դատական համակարգի իսպառ բացակայության եւ այլ խնդիրների մասին նոր հայտարարություններով: Կգա մտրակի պահը, այս պահին բլիթի ժամանակն է, բլիթի ու մտրակի միջեւ ընկած ժամանակաշրջանում ենք:
– Երեկ Ադրբեջանի արտգործնախարար Էլմար Մամեդյարովը հայտարարեց, թե ԵԱՀԿ նախարարների նիստի շրջանակներում Հայաստանի եւ Ադրբեջանի արտգործնախարարների հանդիպման ժամանակ քննարկվելու է Քելբաջարի եւ Լաչինի վերադարձման հարցը: Նրա խոսքերով՝ մյուս հինգ շրջանների վերադարձի հարցն արդեն լուծված է:
– Դա նորություն չէ: Ես չեմ ասում, թե որն է ճիշտ, որը` սխալ: Դա այն է, ինչ ադրբեջանական կողմն է ասում: Հայկական կողմը հավանաբար պետք է նույնպես հայտարարություններով հանդես գա, որ փարատի այդ կասկածները հասարակության մոտ: Բայց դա նորմալ է, երբ երկու հակամարտող կողմերը միմյանց հակասող հայտարարություններով են հանդես գալիս, եւ ամեն մեկը փորձում է այս պահին սեղանի վրա եղածը ներկայացնել որպես շատ կարեւոր ձեռքբերում, դիվանագիտական հաղթանակ եւ այլն: Բայց զարգացումները ցույց են տալիս, որ այս ամեն ինչում Հայաստանի վիճակն այնքան էլ լավ չէ:
– Շատ է շրջանառվում այն տեսակետը, թե ԼՂՀ հակամարտության կարգավորման հարցում ՀՀ առաջին նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի եւ գործող նախագահ Սերժ Սարգսյանի դիրքորոշումները գրեթե նույնն են: Համամի՞տ եք այս կարծիքի հետ:
– Համամիտ չեմ ընդհանրապես, եւ այդ հարցին պատասխանելու համար մեզ ժամեր են պետք: Դա առանձին դիսերտացիոն թեմա է: Հայաստանի իշխանությունները երբեւէ ցեղասպանության ճանաչման հարցը սակարկության առարկա չեն դարձրել, ՀՀ իշխանությունները երբեւէ չեն սակարկել ԼՂ ապագայի հետ կապված հարցերն այլ ենթատեքստերում: Կարճ ասած` ես համամիտ չեմ, որ կա նմանություն: