– Պարոն Տեր-Թադեւոսյան, այսօր Հայաստանը տարբեր միջազգային կառույցների կողմից անվանվում է «օկուպանտ», եւ մեզ կոչ են անում դուրս բերել զորքերը ազատագրված տարածքներից: Ինչպե՞ս եք վերաբերվում նման որակումներին ու կոչերին:
– Ես կարծում եմ, որ թե արտաքին եւ թե ներքին քաղաքականության առումով Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրը դիտարկվում է միակողմանի: Մեզանում բացակայում է ինքնաքննադատությունը: Ադրբեջանն ու Թուրքիան միշտ մեղավոր են, իսկ մենք միշտ ճիշտ ենք: Սա մեր երկրի դիրքորոշումն է, բայց ահա միջազգային հանրությունը արտաքուստ չեզոք, բայց ակնհայտ պրոադրբեջանական դիրքորոշում ունի: Ես կարծում եմ, որ գոյություն ունի ինչ-որ բան, որի մասին մենք տեղյակ չենք, եւ այդ մասին մեզ չեն էլ ուզում տեղյակ պահել: Մի բան փաստ է, մեր անկախության ձեռքբերման հենց առաջին օրվանից մեր ժողովուրդը գոյատեւման պայքար է մղել: Մենք չենք հարձակվել, մենք միայն պաշտպանվել ենք: Բայց այդ պաշտպանության ժամանակ ունեցանք նաեւ որոշակի հաղթանակներ ու մոռացանք միջազգային շատ պարտավորությունների մասին: Չկարողացանք իրավիճակը միջազգային հանրությանը պատշաճ ներկայացնել: Մենք ոչ թե պետք է ցույց տայինք, որ մենք հաղթեցինք պատերազմում, այլ պետք է կարողանայինք ցույց տալ, որ պաշտպանեցինք մեզ ու մեր պետությունը: Կարող եմ ասել, որ մենք 99 տոկոսով պաշտպանվել ենք, մի տոկոս միայն սխալ ենք գործել, բայց դե նման իրավիճակներն առանց սխալների չեն լինում:
– Ո՞րն է եղել այդ սխալը:
– Մեր սխալը եղել է այն, որ մենք Քելբաջարի ազատագրման ժամանակ Հայաստանից զորք ենք ուղարկել այնտեղ: Բացի այդ, մեր սխալը նաեւ այն էր, որ մենք ունեցանք հաջողություններ եւ սկսեցինք գովազդել մեր հաջողությունները: 92 թվականին, Շուշիի ազատագրումից 1 ամիս էլ չէր անցել, երբ քաղաքական խաղեր սկսվեցին: Մեր զինվորները իրար դեմ դուրս եկան, որովհետեւ մի գունդը ՀՀՇ-ական էր, մի գունդը դաշնակցական էր: Ստեղծվել էր մի իրավիճակ, երբ բոլորս միասին պայքարում էինք թուրքերի դեմ, իսկ ներսում քաղաքական ուժերը պայքարում էին իրար դեմ: Ես երկուսին էլ քննադատեցի, ասացի, որ մենք զինվորական ենք եւ կուսակցական գործերի հետ կապ չունենք: Եվ Դաշնակները այդտեղ լումա ունեին, եւ ՀՀՇ-ն ուներ, բոլորն էլ ունեին, բայց նրանցից ամեն մեկն ուզում էր ձեռքբերումները իրեն վերագրել: Արտաքին թշնամու դեմ կռիվը թողած` իրենք իրար մեջ էին կռիվ անում: Ահա թե որն էր մեր սխալը:
– Քաղաքական շրջանակներում այսօր խոսվում է որոշակի ձեւաչափով ազատագրված տարածքների վերադարձի մասին: Դուք շատ մարտական ընկերներ եք կորցրել այդ տարածքների համար մղած պայքարում: Հնարավոր համարո՞ւմ եք որպես փոխզիջում՝ դրանց հանձնումը Ադրբեջանին:
– Դեռեւս 94 թվականին Բիշքեկում Հայաստանի, Ադրբեջանի, Ռուսաստանի եւ Ղարաբաղի ներկայացուցիչները ստորագրեցին մի փաստաթուղթ, որտեղ հստակ նշված է, որ մենք մեր զորքերը պետք է դուրս բերենք ազատագրված տարածքներից:
Այսինքն՝ մեր սխալները եղել են դեռ այն ժամանակվանից, եւ դրանք շարունակվում են մինչ այսօր: Եթե մենք նման փաստաթուղթ ենք ժամանակին ստորագրել, էլ ինչի՞ մասին է խոսքը, օդի մեջ կարող ենք սիրուն ու հայրենասիրական բաներ ասել, բայց չէ՞ որ կան փաստաթղթեր:
Ճիշտ է, մեր նախագահը հայտարարել է, որ մենք պատրաստ ենք տարածքների վերադարձին` որպես փոխզիջում, բայց փոխզիջումը երկկողմանի գործողություն է: Իսկ հիմա ստացվում է այնպես, որ մեր կողմից փոխզիջումներ կան, բայց մյուս կողմից` չկան: Դրա համար էլ իրենք սկսել են հայտարարություններ անել, ու հիմա Թուրքիան ասում է՝ ի՞նչ կլինի, որ 2 շրջան վերադարձնեք, իսկ ի՞նչ կլինի, որ իրենք էլ Ղարսը մեզ վերադարձնեն:
Ես այդ պատերազմում կորցրել եմ շատ մարտական ընկերներ, մտերիմ ու հարազատ մարդիկ: Ես չեմ պատկերացնում, թե ինչպես կարելի է այդ տարածքները հանձնել, զիջել կամ փոխանակել: Ես միշտ դեմ եմ լինելու նման որոշումներին: Քաղաքական գործիչները մի բան են մտածում, ռազմական գործիչներն` այլ բան, միեւնույն է, հարցը լուծում են քաղաքական գործիչները, բայց ես իմ պարտքն եմ համարում, որ հնարավորինս բացատրեմ, որ չի կարելի ոչ մի թիզ հող հանձնել մեր թշնամուն: Ես ոչ մի վատ բան չեմ ուզում նրանց մասին ասել, բայց հիշելով նրանց վայրագությունները մեր ազգի ու մեր մշակութային արժեքների հանդեպ, ես նրանց չեմ հավատում ու չեմ վստահում: Այնպես է ստացվել, որ մենք պետք է նրանց հարեւանությամբ ապրենք, բայց մենք միշտ պետք է զգոն լինենք:
– Շատերը, այդ թվում՝ նաեւ Դուք, բազմիցս ասել եք, որ ղարաբաղյան հարցի լուծումը հայտնվել է փակուղում: Այս համատեքստում պատերազմական գործողությունների վերսկսման վտանգ տեսնո՞ւմ եք:
– Հայաստանը ՀԱՊԿ անդամ է, ինչը նշանակում է, որ պատերազմի դեպքում այս կառույցի անդամ երկրները պետք է աջակցեն Հայաստանին: Կարծում եմ, որ պատերազմի վտանգը ռեալ է, բայց այն կլինի ոչ թե Ադրբեջանի եւ Հայաստանի, այլ Ադրբեջանի եւ Ղարաբաղի միջեւ: Եթե, Աստված չանի, Ադրբեջանը գնա այդ քայլին, միանշանակ այն իր համար ողբերգական կավարտվի: Անշուշտ, մեզ համար էլ վատ կլինի, բայց պետք է ասեմ, որ ռազմական ոլորտում ունեցած մեր գիտելիքները, կարողություններն ու փորձը, ու նաեւ մեր զինվորների հոգեկան պատրաստվածությունը շատ բարձր է:
– Այսօր տարբեր քաղաքական ուժեր պնդում են, որ Հայաստանը պետք է օր առաջ ճանաչի Լեռնային Ղարաբաղի անկախությունը, որպեսզի իրավունք ունենա այդ հարցի շուրջ բանակցելու այլ պետությունների հետ: Ձեր տեսակետն ինչպիսի՞ն է:
– Եթե Հայաստանի կողմից ԼՂ-ի ճանաչումը դրական անդրադառնար Ղարաբաղի` միջազգային ճանաչման հարցում, իհարկե, այն կարեւոր ու անհրաժեշտ կլիներ: Բայց պետք է ասեմ, որ հիմա Հայաստանը գտնվում է բացասական գոտում եւ վարում է ինքնուրույն եւ կույր քաղաքականություն: Թե ինչով է առաջնորդվում, ում հետ է խորհրդակցում, հայտնի չէ: Մինչդեռ Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի քաղաքականությունը հստակ է: Նրանց դիվանագիտական պոտենցիալը պետք չէ թերագնահատել: Այդ 2 երկրները գործում են փոխհամաձայնեցված` ի շահ իրենց պետությունների: Իսկ մեզ ոչ ոք չի աջակցում, մենք պիոների նման անում ենք այն, ինչ մեզ ասում են: Այ, օրինակ, մենք միշտ բոլոր հարցերում պատմականորեն եղել ենք Ռուսաստանի դաշնակիցը եւ նրան համարում ենք մեր ստրատեգիական գործընկերը: Բայց, ինչպես տեսնում ենք, որոշակի տնտեսական շահերից ելնելով` վերջերս Ռուսաստանը մտերմացավ Թուրքիայի հետ: Ամեն դեպքում, մենք շատ հին ազգ ենք, շատ հարուստ պատմություն ունենք եւ մարդկային քաղաքակրթության առումով մենք մեր ունեցած արժեքներով շատ մեծ հետաքրքրություն ենք ներկայացնում: Մենք Ցեղասպանություն ապրած ժողովուրդ ենք, բայց այսօր ապրում ենք մեր պապերի հողի վրա: Իսկ ադրբեջանցիների արժեքը նավթն է, ու եթե 20-30 տարի հետո այդ պաշարները վերջանան, Ադրբեջանն այլեւս այն հետաքրքրությունը չի ներկայացնելու, ինչ հիմա: