– ՄԱԿ-ի զարգացման տարեկան զեկույցի համաձայն՝ 1991թ. սկսած Հայաստանից արտագաղթել է մինչեւ 1,3 միլիոն մարդ: Զեկույցը մեր երկրում ներկայացնողները փաստում են, որ 2008թ. սկսած արտագաղթը նոր թափ է ստացել: Համաձա՞յն եք այն դիտարկման հետ, թե դա մարդկանց ոչ միայն սոցիալ-տնտեսական, այլ նաեւ իրավական, նույնիսկ ֆիզիկական առումով պաշտպանված չլինելու հետեւանք է:
– Նախ՝ ես չեմ կարծում, որ այդ վիճակը վատացել է 2008թ. հետո: Վիճակը վատ եղել է, վատ էլ մնացել է: Եթե 2008թ. մարտի 1-ը նկատի ունեն, ապա դա ընդամենը կոչված էր արձագանքելու երկրում եղած սոցիալական, արդարության, օլիգարխիկ համակարգի հետ կապված խնդիրներին: Շարքային քաղաքացին իր երկրում առաջին հերթին բարոյապես լավ չի զգում: Դա այդպես էր մինչեւ 2008թ. եւ 2008-ից հետո էլ: Այնպես որ, պետք չէ 2008 թիվը ջրբաժան սարքել եւ մտածել, թե դրանից հետո վիճակը ավելի է վատացել:
– 2008-ի կեղծված ընտրություններն ու մարտի 1-ի դեպքերն ավելի չխորացրեցի՞ն Ձեր նշած վատ վիճակը:
– Էդ Մարտի 1-ը 2008-ին եղավ, բայց դա արգասիք էր դրանից առաջ եղած իրավիճակին: Այլ բան է, որ դրանից հետո նաեւ տնտեսական ճգնաժամը եղավ, որը երկրի հետ չէր կապված, դրսի հետ էր կապված: Եթե երկրի բնակչության մոտ 40 տոկոսը տրանսֆերտներով էր ապրում, դա նշանակում է, որ երկրում ոչ մի տնտեսություն նորմալ չկար: Հետո երկրներում ճգնաժամ եղավ, տրանսֆերտները պակասեցին, Հայաստանում վիճակը դժվարացավ: Ես մնում եմ այն համոզմունքին, որ գնացողների մի զգալի մասը գնում են բարոյական, արդարության հետ կապված խնդիրների, եւ ոչ թե նյութական պատճառով: Գնացողները միայն նրանք չեն, ովքեր նյութապես պաշտպանված չեն: Զգալի մարդիկ այստեղ էլ իրենց նյութապես վատ չէին զգում: Այսինքն՝ երկրում ինչ-որ մի բան այն չէ, ես կարծում եմ՝ 95 թվականից սկսած: Այս բեւեռացումը պետք է վերանա: Մենք եթե կապիտալիստական համակարգ ենք կառուցում, եկեք կապիտալիստների համակարգ ստեղծենք, այլ ոչ թե` օլիգարխների: Մենաշնորհները վերանան, ազատ տնտեսական համակարգ, բազմակենտրոն քաղաքական համակարգ ստեղծվի, հակակշիռների եւ զսպումների համակարգը գործի: Սոցիալական արդարությունը վերականգնվի, շարքային քաղաքացին իմանա, որ եթե ինքը դատարան գնա եւ իր իրավունքները ճիշտ իմանա, կարող է պաշտպանված լինել:
– Մարտ ամսին էլ հրապարակվեց ՄԱԿ-ի փախստականների հարցերով գլխավոր հանձնակատարի զեկույցը, որտեղ նշված էր, որ 2009թ. Հայաստանից եվրոպական երկրներ կացության իրավունք ստացողների քանակը ավելացել է 43 տոկոսով: Այս կտրուկ աճը արդյո՞ք չի վկայում, որ արտագաղթի ավելացումն անմիջապես 2008-ի դեպքերի հետ կապ ունի:
– 2008-ին եղածն իրավիճակի կուլմինացիան էր, բայց դա անցած իրավիճակի հետ կապված կուլմինացիա էր, որը սրեց այդ ամենը: Դրան գումարվեց նաեւ տնտեսական ճգնաժամը:
– Անցած շաբաթ ՄԱԿ-ի Մարդու իրավունքների խորհրդում ԱՄՆ ներկայացուցիչը մտահոգություն էր հայտնել, որ համաներման արդյունքում քաղբանտարկյալների խնդիրը մասամբ լուծվեց: ԵՄ մի շարք երկրների ներկայացուցիչներ եւս մտահոգություն են հայտնել մեր երկրում գոյություն ունեցող ժողովրդավարության, խոսքի ազատության, կեղծված ընտրությունների, մարտի 1-ի դեպքերի համար արդար դատաքննության անհրաժեշտության ու այլ խնդիրների մասին: Մինչդեռ ՀՀ իշխանության ներկայացուցիչն այնպես էր ներկայացրել, որ նման խնդիրներ չկան: Ո՞ր տեսակետն եք ճիշտ համարում:
– Շատ վատ են անում, որ լուսավոր էին ներկայացնում, որովհետեւ լուսավոր ներկայացնելով՝ չդառավ, որ վիճակը լուսավոր է: Մենք արտահերթ զեկույցներ ենք պատրաստում հավաքների իրավունքի եւ խոսքի ազատության վերաբերյալ: Նաեւ զեկույց ենք պատրաստել արդար դատաքննության վերաբերյալ: Եվ, իրոք, այդ բնագավառներում շատ անելիքներ ունենք: Շարքային քաղաքացուն հարցնենք, թե ինքը հավատո՞ւմ է, որ դատարաններում կարող է իր շահերը պաշտպանել: Իրավապահներին էլ չեն վստահում: Այսօր մենք ճգնաժամ ունենք պետական ինստիտուտների նկատմամբ քաղաքացու վստահության առումով: Սա վտանգավոր բան է: Պետք է այս խնդիրները լուծվեն: Մինչեւ մեզ մոտ քաղաքական-տնտեսական համակարգը չփոխվի, ժողովրդավարական չդառնա, ոչ մի խնդիր չի լուծվի: Իսկ եթե մենք ունենայինք արդար դատաքննության պաշտպանված, ռեալ իրավունք, որեւէ մեկը կասկածի տակ չէր դնի, թե տվյալ դեպքում այս մարդիկ քաղբանտարկյալնե՞ր են, թե՞ ոչ:
– Դուք կասկածի տակ դնո՞ւմ եք:
– Որեւէ մեկը չէր էլ կարող դնել, որովհետեւ այդ դեպքում պարզ կլիներ, քաղբանտարկյալ կա՛մ կա, կա՛մ չկա: Այսօր այդ մարդիկ իրենց քաղբանտարկյալ են համարում, եւ իրենք միգուցե հիմքեր ունեն դրա համար: Մյուս կողմից նշում են, որ դա այդպես չէ, որ նրանց մեղադրող հոդվածները հիմնավոր են: Ես իմ կասկածն ասել եմ այդ մարտիմեկյան դատավարությունների մասին` կարծում եմ, որ շատ գործերով մենք եվրոպական դատարաններում կպարտվենք:
– Համաձա՞յն եք ՀՀ գլխավոր դատախազ Աղվան Հովսեփյանի հայտարարությանը, թե ինքը համաձայն չէ, որ կան 14 քաղբանտարկյալներ: Ա.Հովսեփյանի խոսքերով՝ նրանք դատապարտված են քրեորեն պատժելի կոնկրետ արարքների` հայրենիքի դավաճանության եւ, ասենք, պոռնկանոց ստեղծելու համար:
– Ես ոչ համաձայն եմ, ոչ էլ համաձայն չեմ, դա գլխավոր դատախազն է ասել: Դատախազությունը մեղադրող կողմն է, նա էլ պետք է այդպես ասի, եւ իր հիմնավորումներն ունի դրա համար: Խնդիրն այստեղ այն չէ, թե դատախազն ինչպես է տեսնում: Խնդիրն այն է, թե մեր դատական պրոցեսը այնպիսին է: Մարդիկ վստա՞հ են, որ հանկարծ եթե մեղադրող կողմը ճիշտ չլինի, այդ ճիշտը դատարանում ջրի երես կգա: Այսօր դատարաններում մեղադրողներն ու պաշտպանները հավասար դիրքերում չեն:
– Այնուամենայնիվ, 2008-ի ընտրական գործընթացների արդյունքում այդ 14 գործիչների` մինչեւ հիմա բանտարկված մնալը արդարացված համարո՞ւմ եք:
– Եթե իմ կարծիքն եք հարցնում՝ որպես ՄԻ պաշտպան, ես շատ մեծ ցանկություն կունենայի, որ նրանք այնտեղ չլինեին: Ես համոզված եմ, որ դա մի քայլ առաջ կլիներ մեր հասարակական կոնսոլիդացիայի համար: Բայց իմ ընդդիմախոսներն էլ ասում են՝ պարոն Հարությունյան, դուք որ այդպես ասում եք, մենք ձեզ հետ համաձայն չենք, որովհետեւ ամեն մեկի համար կոնկրետ հոդված եւ հիմնավոր հոդված կա: Եթե մենք այդպես մեկին բաց թողնենք, նմանատիպ հոդվածով դատապարտված տասնյակ մարդկանց նույնպես պետք է բաց թողնենք:
– Դուք որպես իրավաբան` հիմնավոր համարո՞ւմ եք այդ 14 հոգու մեղադրանքները:
– Ես դատարանի վճիռներին գնահատական չեմ տալիս, ես ընդամենը փորձել եմ ասել, որ շատ դեպքերում ես խնդրահարույց հարցեր եմ տեսել, եւ մենք Եվրոպական դատարանում խնդիրներ կունենանք: Որպես օմբուդսմեն՝ ավելին չեմ կարող ասել: Բայց եթե իմ կարծիքն եք հարցնում, ես շատ կցանկանայի, որ այդ մարդիկ ավելի շուտ ազատված լինեին:
– Կառավարության` ՀՀ-ում օտար լեզուներով կրթական ծրագրեր իրականացնող ուսումնական հաստատություններ հիմնելու նախաձեռնությունն արժանացավ բուռն քննադատության: Դուք վտանգ տեսնո՞ւմ եք այս նախաձեռնության մեջ:
– Ընդհանրապես այդ մոտեցումները համարում եմ քաղաքականացման փորձ: Եթե մարդիկ ազգային դպրոցի համար մտահոգված են, ապա այդ դպրոցի ողբերգական վիճակը կար մինչեւ այս խնդրի բարձրացումը: Դե, թող խոսեին դրա մասին: Այդ ինչո՞ւ հանկարծ հիշեցին, երբ նման հարց առաջացավ: Խնդիրն այն չէ, որ հայերեն խոսես, խնդիրն այն է, թե հայերեն լեզվով ինչ մակարդակի կրթություն ես ստանում: Մեր հարեւանները մեր պատմությունից շատ բան իրենց վերագրելով` ավելի շատ բան են վերցնում, քան մենք՝ ինքներս: Մենք առաջինը պետք է խնդիր բարձրացնենք մեր ազգային դպրոցի մասին: Ազգային դպրոցը պետք է բարձրացնել, հզորացնել: Մեր մշակույթը հզոր է, բայց ինքներս դրա պոտենցիալը չենք կարողանում օգտագործել սերունդ դաստիարակելու համար: Ես կուզեի, որ մեր հայկական դպրոցները որոշակի թեքումով լինեին: Օրինակ, անգլերեն կամ ֆրանսերեն, մի քանի առարկա էլ այդ լեզուներով սովորեին: Դա մեզ կօգներ այլ մշակույթից տարրեր բերել եւ մեր մենթալիտետի մեջ ինչ-որ բան փոխել: Մեր մտածողության մեջ ինչ-որ բան այն չէ, որ մենք թե պատմության մեջ չշահեցինք, թե այսօր անկախ Հայաստանում այն պետությունը չենք կառուցում, ինչի համար ուզում էինք անկախանալ: Եթե մենք այս ամենն անենք, եւ մեր ազգային դպրոցը հզոր լինի, մենք շատ անտարբեր կլինենք` 20 հատ օտարալեզու դպրոցներ կբացվե՞ն, թե՞ ոչ: