– Ինչպե՞ս եք մեկնաբանում հայ-թուրքական արձանագրությունների մասին Թուրքիայի արտգործնախարար Ահմեդ Դավութօղլուի հայտարարությունը, թե «ոչ շատ ուշ` ամիսների, նույնիսկ շաբաթների ընթացքում այս խնդրում համաձայնություն է լինելու»:
– Դավութօղլուի հայտարարությունը շատ դիպուկ էր եւ պարունակում էր 2 կարեւոր հարց: Նախ` կրկնում է նախկինում ասածը, որ եթե անհրաժեշտ լինի, շատ արագ կվավերացնեն արձանագրությունները: Բայց եթե պատերազմ սկսվեց, նորից կփակեն սահմանը: Այսինքն՝ հստակ ցույց է տալիս, որ վավերացման եւ սահմանի բացման հարցը կապված է ԼՂՀ խնդրի հետ: Երկրորդը` Թուրքիային նաեւ ձեռնտու չէ, որ այս արձանագրությունները մեռնեն, որովհետեւ դրանցով ձեռք է բերել լուրջ առավելություններ` ստացել է իր ուզած նախապայմանների կատարման համար կարեւոր նախադրյալներ: Դրանցից երկուսը` սահմանի ճանաչման եւ ցեղասպանության ճանաչման խոչընդոտման նախապայմանները նա արդեն ունի: Իսկ ԼՂՀ խնդրում ձեռք էր բերել գործընթացին միջամտելու եւ հարցը արծարծելու հնարավորություն, ինչը չի ուզենա կորցնել: Եթե հիշում եք, ԱՄՆ-ի հանդիպումներից հետո Թուրքիան տեսակետ հայտնեց, թե մենք սկզբից էլ ասել ենք, որ արձանագրությունները եթե անգամ ԼՂՀ խնդրի հետ ուղղակի կապ չունեն, ապա բոլորս խնդիր ունենք ու պետք է ապահովենք տարածաշրջանային խաղաղությունը եւ կայունությունը: Իսկ տարածաշրջանում չի կարող կայուն խաղաղություն լինել, քանի դեռ չի լուծվել ԼՂՀ հակամարտությունը: Ուրեմն պետք է աշխատել ԼՂՀ հակամարտության լուծման ուղղությամբ: Եթե այս մի սահմանը բացվում է, բայց Հայաստան-Ադրբեջան սահմանը փակ է մնում, ապա տարածաշրջանում խաղաղությունը կայուն չէ: Ուրեմն պետք է բացվի նաեւ մյուս սահմանը, եւ Թուրքիան արդեն ասում է այս մասին: Իսկ այդ հաստատումը բխում է նաեւ միջնորդ երկրների շահերից, որովհետեւ իրենց էլ չի բավարարում միայն մի սահման բացելը: Նրանց անհրաժեշտ է, որ ընդհանրապես բացվեն բոլոր սահմանները, եւ անխափան գործեն իրենց հետաքրքրող ծրագրերի համար անհրաժեշտ բոլոր հաղորդակցության միջոցները: Թուրքիան լավագույնս օգտագործում է միջնորդ կողմերի ունեցած այդ նպատակը:
– Արձանագրությունների կասեցումն ի՞նչ ազդեցություն է ունենալու ղարաբաղյան բանակցությունների վրա:
– Պետք չէր կասեցնել, պետք էր դուրս գալ այդ գործընթացից, որպեսզի Թուրքիային ընդհանրապես հնարավորություն չտրվի, որ որեւէ կերպ ԼՂՀ հարցում առնչություն ունենա: Իսկ Թուրքիան մտել է գործընթաց, որովհետեւ արձանագրություններով մենք տվեցինք այդ հնարավորությունը: Թուրքիան մտավ ու փչացրեց գործընթացը: Եվ որպեսզի վերջնականապես չվնասենք ԼՂՀ հարցը, այս արձանագրություններից ստորագրությունը պետք է ետ կանչել: Եթե դա նույնիսկ կիսամեռած վիճակում պահպանվի, իր սեւ գործը կանի:
– Ադրբեջանի փոխարտգործնախարար Արազ Ազիմովն էլ հայտարարեց, թե հայ-թուրքական սահմանը կարող էր բացվել ԼՂՀ հարակից 5 շրջանների եւ Լաչինի ճանապարհի ազատումից հետո, եւ որ Լաչինն ու Քելբաջարն ազատելու համար ՀՀ-ն ժամանակ է պահանջում: Նովրուզ Մամեդովն էլ հայտարարել է, թե «ժամանակը, որ խնդրել էր Հայաստանը ԼՂ հակամարտության կարգավորման առնչությամբ, սպառվել է մի քանի ամիս առաջ»: Իսկապե՞ս այսքան վատ է հայկական կողմի վիճակը:
– Ես կարծում եմ, որ ՀՀ իշխանությունները կանգնած են շատ ծանր հարցի առաջ: Եվ այն, ինչ մենք առաջարկում ենք, այդ վիճակից հանելու նպատակ է հետապնդում: Մեր տեսակետները հիմնված են այն իրողության վրա, որ Թուրքիան երբեք որեւէ ճնշման չի ենթարկվելու եւ չի հրաժարվելու իր ռազմավարական շահերից: Թող հիշեն անցած 100 տարին, թե ելնելով ժամանակակից պահանջներից` Թուրքիան երբեւէ հրաժարվե՞լ է իր ռազմավարական շահերից: Չփորձենք մեր ուզած ձեւով տեսնել Թուրքիային: Երկրորդը` թուրք-ադրբեջանական տանդեմը շատ լուրջ է, եւ չպետք է մտածենք, թե կարելի է հակասություններ գտնել այդ երկու ժողովուրդների մեջ: Ադրբեջանի հայտարարություններից շատ բան կարելի է հասկանալ: Բոլորովին վերջերս ամենաբարձր մակարդակով սկսեցին հայտարարել, թե` մենք չենք խառնվում հայ-թուրքական հարաբերություններին: Սա պատահական չէր, նրանք իրար հետ պայմանավորված են աշխատում: Թուրք պաշտոնյաներն ամեն օր գնում են Բաքու՝ երաշխավորելու համար, թե՝ մի անհանգստացեք, մեր եղբայր ադրբեջանցիներ, մենք ձեզանից պակաս շահագրգիռ չենք ձեր հարցի լուծմամբ: Մենք գիտենք, թե ինչ ենք անում: Դուք ձեր հայտարարություններն այնպես արեք, որ այդ գործընթացին չխանգարեք: Բացատրել են, թե՝ քայլեր մի արեք, որոնք կարող են ավելորդ հարցեր առաջացնել: Ասել են, թե` մենք լավ էլ մտել ենք գործընթացի մեջ, մինչեւ հիմա չեք կարողացել տեղից շարժել, մենք մտանք, ԼՂՀ գործընթացը սկսեց ակտիվանալ: Թուրքիայի դիվանագիտությունը շատ ավելի փորձառու է: Թուրքիայի հնարավորությունները շատ ավելին են, քան ՀՀ-ինն ու Ադրբեջանինը միասին վերցրած: Արձանագրությունների շնորհիվ Թուրքիան այսօր ունի ԼՂՀ հարցի մեջ մտնելու լեգիտիմ իրավունք: Տեղ չկա, ուր գնա Թուրքիան ու ԼՂՀ-ի մասին չխոսի: Եվ դա ամբողջ աշխարհում տպավորություն է ստեղծել, որ այդպես էլ պետք է լիներ: Դուրս է գալիս, որ Թուրքիան ամենաշահագրգիռն է եւ բանալի երկիրն է, որը կարող է ազդել այս իրավիճակի կտրուկ փոփոխության վրա: Պատահական չէ, որ նրանք ասում են, թե մենք բացահայտել ենք հնարավոր հարձակումը ԼՂՀ-ի վրա: Այսինքն, տեսեք, թե Թուրքիան ինչ մեծ դեր է այսօր կատարում, թույլ չի տալիս, որ պատերազմ սկսվի: Հայերս շատ միամիտ ենք, մեզ միշտ թվում է, թե թուրքերը փոխվել են: Չեն փոխվել:
– Իսկ եթե այդքան վատ է Հայաստանի արտաքին քաղաքականության վիճակը, եւ ՀՀ իշխանությունները սխալ քաղաքականություն են վարում, ապա ինչո՞ւ եք սահմանափակվել Էդվարդ Նալբանդյանի հրաժարականը պահանջելով: Միգուցե արդեն իշխանափոխություն պահանջելու ժամանա՞կն է:
– Մեր այս մի տարվա քաղաքականությունը ցույց տվեց իր ճիշտ լինելը: Այս մեկ տարում հասել ենք լուրջ հաջողությունների: Նկատի ունեմ «Ոչ»-ի շարժումը, որտեղ մենք դրեցինք իրատեսական պահանջներ, մեր մոտեցումները կառուցեցինք ոչ թե դեմի, այլ հանունի գաղափարի վրա: Ուզեն թե չուզեն, սա պիտի ընդունեն բոլոր կողմերը: Բնականաբար, սա իշխանություններին ավելի սթափեցրեց: Իսկ եթե դնես իրենց լինել-չլինելու հարցը, կառաջացնես բոլորովին այլ հակադրություն: Մեզ պետք չէ ստեղծել արհեստական հակադրություններ, դա կխանգարի մեր հիմնական նպատակին, որը եղել եւ մնում է նույնը` պետք է ամեն գնով տապալենք այս արձանագրությունների հիման վրա կարգավորվող գործընթացը, որովհետեւ դա ի վնաս Հայաստանի է: Եթե իշխանությունները կհրաժարվեն իրենց մոտեցումներից, կողջունենք: Բայց եթե չհրաժարվեն, բնականաբար, մեզ համար եղել եւ մնում են մյուս փուլի կարեւոր հարցը, որ իրավական առումով նշանակում է՝ չեղյալ հայտարարել այն, ինչ այս իշխանությունները փաթաթեցին մեր ժողովրդի վզին: Եթե արձանագրությունները ուժի մեջ մտնեն, դա պիտի չեղյալ համարելու խնդիր դրվի, իսկ քաղաքական առումով դա կնշանակի՝ իշխանափոխության հարց դնել: Բայց, իհարկե, մեզ համար իշխանափոխությունը չի նշանակում՝ միայն Հայաստան-Թուրքիա հարաբերություն: Մեր երկիրն ունի սոցիալ-տնտեսական եւ ժողովրդավարական շատ լուրջ խնդիրներ, որոնց հետ կապված այս իշխանությունների հետ մենք ունենք լուրջ տարաձայնություններ:
– Այդ բոլոր խնդիրները եղել են նաեւ այն տարիներին, երբ ՀՅԴ-ն իշխանության մաս էր կազմում: Ինչո՞ւ այն ժամանակ էլ այսքան սուր չէիք քննադատում:
– Այո, այն ժամանակ մենք այդ հարցերը միշտ մեր օրակարգում ունեցել ենք: Դրա հետ կապված չենք հասել լիարժեք լուծման, բայց լուծումներ որոշ ուղություններով արձանագրել ենք մեր իսկ մասնակցության շնորհիվ: Պարզապես իշխանության մաս ենք եղել, ոչ թե իշխանություն: Եթե իշխանություն լինեինք, այդ պլատֆորմն ամբողջությամբ կիրականացնեինք: Կարողացել ենք առնվազն ազգային-պետական ուղեգիծը պահպանել: Եվ դա է ստիպել, որ մենք շատ բաներ կուլ տանք: Բայց երբ դա էլ շեղվեց, բացարձակապես անիմաստ դարձավ այդպիսի իշխանության մեջ մնալը:
– Նախկին իշխանությունների հետ ընդհանուր գաղափարներ ունենալու եւ այս իշխանություններին քննադատելու հանգամանքն է, որ մեկնաբանությունների տեղիք է տալիս, թե ՀՅԴ-ն ուզում է ճանապարհ հարթել Ռոբերտ Քոչարյանի վերադարձի համար:
– Մենք նախ՝ հայ ժողովրդի համար ենք ուզում ճանապարհ հարթել: Մենք պատասխանատու ենք մեր 120 տարվա պատմության առաջ: Մի շրջան կոմունիստներն են եղել, մի շրջան` ՀՀՇ-ն, մի ընթացքում Ռ.Քոչարյանն է եղել, բայց մեր մոտեցումներն ու գաղափարական սկզբունքները չեն փոխվել: Մենք մեզ համար ենք ճանապարհ հարթում:
– ՀՅԴ-ի մոտեցումները անկախ Հայաստանի հատկապես ո՞ր իշխանությունների մոտեցումների հետ էին համընկնում:
– Այս երեք նախագահներին եթե համեմատենք, իհարկե, արտաքին քաղաքականության առումով ավելի շատ համընկնում էին Ռ.Քոչարյանի մոտեցումներին, բայց ներքինով ունեցել ենք նույն քննադատությունները:
– Հայաստանի պատվիրակության անտարբերության պայմաններում ԵԽ ԽՎ նախագահ ընտրվեց թուրք Մովլութ Չավուշօղլուն, ով արդեն ակնհայտ թուրքամետ քաղաքականություն է վարում: Հայտարարում է ԼՂՀ հարցով ենթահանձնաժողով ստեղծելու մասին, եւ, որ ինքն էլ պետք է նախագահի այդ հանձնաժողովը: ՀՀ-ն ինչպե՞ս պետք է դիմակայի այդ գործընթացներին:
– Մենք առաջինն էինք, որ քննադատեցինք միջազգային այդ կարեւոր կառույցի կողմից ԼՂՀ-ի համար ոչ նպաստավոր փաստաթղթի` հայտնի Ատկինսոնի 1416 բանաձեւի ընդունումը: Միշտ ասել ենք, որ սխալ էր մեր մասնակցությունն այդ բանաձեւի ընդունմանը: Ասել էինք, թե քանի ԼՂՀ-ն չի մասնակցում բանակցություններին, մենք ընդհանրապես պետք է բոյկոտեինք այդ մասնակցությունը, թող ընդունեին առանց մեր մասնակցության: 1416-ից է բխում այս ժամանակավոր հանձնաժողովի ստեղծումը: Ադրբեջանցիներն ու Չավուշօղլուն այդ բանաձեւն են մատնանշում: Քանի այդ փաստաթուղթն իր ուժը չի կորցրել, մեզ միշտ վնասներ է բերելու: Եթե մենք դեմ ենք 1416-ին, ուրեմն դրանից բխած ցանկացած քայլին ենք դեմ: Վլադիմիր Կազիմիրովն այդ ժամանակ շատ լավ գնահատեց այդ փաստաթուղթը, թե` առաջին բանը, որ միջազգային կառույցը պետք է կատարի, պետք է հետեւի «Մի վնասիր գործընթացին» սկզբունքին: Մեզ համար բացարձակապես անընդունելի է, որ այդ ժամանակավոր հանձնաժողովն աշխատի ադրբեջանցիների ուզած տրամաբանությամբ, էլ ուր մնաց, որ դա ղեկավարի Չավուշօղլուն: Դիմակայելու ամենախիստ միջոցներին պետք է դիմել: ԵԽ ԽՎ-ում ինչ-որ եռակողմ կոնսուլտացիաներ են եղել, հետո որոշել են շարունակել` ընդգրկելով ընդդիմությանը: Ես դրանց մասնակցելու հնարավորություն չեմ ունեցել: Բայց հենց հնարավորություն ունեցա, կներկայացնեմ իմ առարկությունները: Մեր կողմից հիմնական պայման պետք է լինի, թե՝ եթե ուզում եք հանձնաժողովներ աշխատացնել, ԼՂ-ն պետք է իր լիարժեք ներկայությունն ունենա: