– Վաշինգտոնյան հանդիպումից անմիջապես հետո Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Էրդողանը հայտարարեց, թե եթե հայկական ուժերը հետ քաշվեն ԼՂՀ հարակից երկու շրջանից, ապա հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումը կարագանա: Իսկ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիեւն էլ հայտարարեց, թե հայ-թուրքական գործընթացն այդ երկու երկրների գործն է, եւ ոչ ոք իրավունք չունի խառնվել դրան: Ինչո՞ւ հանկարծ այդ երկու նախագահներն այդպիսի մեղմ հայտարարություններ արեցին, արդյո՞ք Վաշինգտոնում ինչ-որ պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել:
– Պետք է սպասել որոշ ժամանակ, որովհետեւ մի մեղմ արտահայտությունը դեռ միտում չէ: Բոլոր դեպքերում պետք է ինչ-որ միտումներ որսալ, թե այդ մեղմությանը որքանո՞վ է ինչ-որ բան հետեւելու: Ադրբեջանը շատ անգամներ է մեղմ արտահայտվել, հետո անցել է ռազմական հռետորիկայի: Այդպես է եղել, օրինակ, տառացիորեն ոչ վաղ անցյալում, երբ Ի.Ալիեւը հայտարարում էր հարցի լուծման ուժային տարբերակի մասին, իսկ արտգործնախարար Էլմար Մամեդյարովը խոսում էր Մադրիդյան սկզբունքներն ընդունելու մասին, ինչը դեռեւս 2 տարի առաջ անհնար էր պատկերացնել` Ադրբեջանն ասում էր, որ դրանք չի ընդունի: Ավելի վաղ եղել են դեպքեր, երբ Բաքուն հայտարարել է, թե պատրաստ է թաթարական տարբերակին, բայց դրանից հետո նորից ռազմական ճանապարհով լուծման անհրաժեշտության մասին է խոսել: Անկեղծ ասած` Վաշինգտոնից հետո ես հեռուն գնացող եզրակացություն չէի անի: Տեղի է ունեցել գագաթաժողով, որտեղ գերիշխող դերը խաղացել է ԱՄՆ-ը: Ինչո՞ւ է Բաքուն մեղմ դրսեւորում իրեն, բայց չէ՞ որ Բաքուն չի կարող ԱՄՆ-ին բացահայտ մարտահրավեր նետել։ Կտեսնենք, թե որքանով դրա հետեւում կկառուցվի գնահատականների, հայացքների ինչ-որ համակարգ, թե ինչ նոր հանդիպումներ, նոր փաստաթղթեր կլինեն: Վաշինգտոնի վերաբերյալ կոնկրետ բան ասելը բարդ է, քանի որ դեռ փաստաթղթեր չկան: Կարծում եմ, որ ամենայն հավանականությամբ՝ պարզապես քննարկել են, թե ինչպես կարելի է դուրս գալ այս լճացած իրավիճակից:
– Իսկ որքա՞ն է հավանական պատերազմի վերսկսումը, որի մասին Ադրբեջանն այդքան հայտարարում է:
– Իմ կարծիքով՝ այնքան էլ հավանական չէ, որովհետեւ Ադրբեջանը միանշանակ չունի միջազգային առավելություն, ինչպիսին ուներ Խորվաթիան Սերբիայի դեպքում, ռազմական եւ տեղեկատվական առավելություն: Պատերազմի սկզբում տեղեկատվական առավելությունը, որը ցույց էր տալիս Ադրբեջանի արդարացիությունը, չի լինի: Իհարկե, հնարավոր է ստեղծել այդպիսի պատկերացումներ, խոսելով, ասենք, օկուպացված տարածքների եւ նման այլ բաների մասին, բայց նույն Արեւմուտքը կաշխատի Բաքվին վերադարձնել բանակցություններին: Հավատացեք, եթե սկսվեն ռազմական գործողություններ, բոլորը` Եվրամիությունը, ԱՄՆ-ը, ամեն օր կսկսեն խոսել, թե պետք է վերադառնալ բանակցային սեղանին: Այդ ճնշումը կլինի: Այսինքն` այդ պատերազմն իմաստ կունենա միայն այն ժամանակ, եթե Ադրբեջանը բլից-կրիգի միջոցով կարողանա երկու օրում վերցնել Ստեփանակերտը: Ես չեմ կարծում, որ դա տեղի կունենա: Իսկ Հայաստանի դեպքում պատերազմ սկսելն ընդհանրապես իմաստ չունի:
– Մինչեւ ԼՂՀ հակամարտության կարգավորումը ճի՞շտ էր ցեղասպանության ճանաչման եւ հայ-թուրքական գործընթացների սկսումը: Միգուցե ավելի ճիշտ կլիներ ԼՂՀ կարգավորումից հետո նո՞ր սկսել այս երկու գործընթացները, որ թուրքական կողմը մեկը մյուսով չպայմանավորվեր:
– Միգուցե տեսականորեն դա հնարավոր էր, բայց իրականության մեջ՝ ոչ, որովհետեւ երկու խնդիրներն էլ սուր են: Եվ Ադրբեջանը դժվար թե համաձայներ սպասել, որ նրա խնդիրը հետաձգեն, իսկ թուրքականը որոշեն: Եվ թուրքերն էլ դժվար թե ուզենային սպասել Ադրբեջանին, այսպես ասած՝ առաջ թողնել նրանց, որովհետեւ ունեն իրենց պատճառներն ու նպատակները: Հայաստանը նույնպես հետաքրքրված էր հատկապես հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորմամբ: Հայաստանն ունի իր պատկերացումները` Թուրքիային մի քիչ կտրել Ադրբեջանից, թուլացնել այս միությունը, ցուցադրել իր խաղաղասիրությունը, թե պատրաստ է գնալ զիջումների Թուրքիային եւ այլն:
– Իսկ աշխարհն ինչպե՞ս է պատկերացնում ԼՂՀ խնդրի լուծումը, շրջանների վերադա՞րձ եւ ԼՂՀ-ն՝ Ադրբեջանի կազմում, թե՞ շրջանների վերադարձ եւ ԼՂՀ-ի ինքնորոշում:
– Աշխարհում տարբեր սկզբունքներ կան: Աշխարհի ո՞ր հատվածը: Օրինակ, Իրանը սկզբունքորեն պատրաստ է այդ կարգավորմանը, բայց վախենում է այնպիսի գործոնից, ինչպիսին միջազգային խաղաղարարությունն է: Ցանկացած միջազգային ներկայություն Իրանն ընդունում է սվիններով, երկյուղով: Վախենում է, որ խաղաղարարությունը կարող է իր դեմ լինի ինչ-որ մեծ` ասենք, Իրան-Արեւմուտք խաղում: ԱՄՆ-ը, Ռուսաստանը շահագրգռված են ընդհանուր առմամբ ստատուս-քվոյի պահպանման եւ աստիճանական առաջխաղացման հարցում: Նույնը վերաբերում է նաեւ ԵՄ-ին: ԵՄ-ն ասում է ճիշտ խոսքեր, բայց չի առաջարկում կարգավորման ոչ մի կոնկրետ ռազմավարություն, որը կլինի նախկինից նոր ու լավ: Այդ պատճառով էլ աշխարհը շատ տարբեր է: ՄԱԿ-ը, ով բանաձեւեր է ընդունում, այնտեղ հաճախ քվեարկում են ինչ-որ հիմնավորումներով ոչ այնքան համակարգային, որքան Ադրբեջանի կամ Հայաստանի հետ ունեցած երկկողմանի հարաբերությունների համատեքստում:
– Կարծիք կա, որ ՌԴ-ին ձեռնտու չէ ԼՂՀ եւ հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումը, որովհետեւ դրանից հետո կորցնելու է այս տարածաշրջանում ունեցած ազդեցությունը:
– Ես կարծում եմ, որ ԼՂ հակամարտությունն առաջին հերթին կարող են լուծել մասնակիցներն իրենք եւ ոչ թե ՌԴ-ն, որովհետեւ այստեղ հետաքրքրություն պետք է ունենան
ՀՀ-ն ու Ադրբեջանը: Ես այդ հետաքրքրությունը դեռ չեմ տեսնում այնքանով, որ երկու երկրները կարգավորման տարբեր գնահատականներ են տալիս: Տարբեր սկզբունքներ, տարբեր մոտեցումներ, բացարձակ իրար չնմանվող: Իրական համաձայնություն, կոմպրոմիս չկա:
ՌԴ-ն կամ ԱՄՆ-ը ի՞նչ կարող են անել: Նրանք կարող են օգնել, որ երկու նախագահները նորից հանդիպեն, կարող են կողմերին խորհուրդ տալ ինչ-որ զիջումների գնալ։ Բայց ՌԴ-ն չի կարող Ադրբեջանի ու ՀՀ-ի փոխարեն կատարել դիվանագիտական աշխատանքը: Նույնը վերաբերում է ԱՄՆ-ին, Ֆրանսիային, ցանկացած եվրոպական երկրի: Եվ ինձ թվում է, որ անտեղի թեզիս է, թե ՌԴ-ին ձեռնտու է օժանդակել կոնֆլիկտին: Լավ, Ռուսաստանին հանենք այս գործընթացից, կողմերը կհաշտվե՞ն վաղը: Ես դրանում, անկեղծ ասած, համոզված չեմ:
– ՀՀ-ն երբեմն ունենում է ներքաղաքական ծանր պահեր, դա որքա՞ն է ազդում արտաքին քաղաքականության` ԼՂՀ եւ հայ-թուրքական հարցերի լուծման վրա եւ հակառակը:
– Անկեղծ ասած, ես չէի չափազանցնի ՀՀ ներքաղաքական վիճակի ազդեցությունը արտաքին քաղաքականության վրա: Եթե մենք նայենք, Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի եւ Սերժ Սարգսյանի՝ ԼՂ-ի վերաբերյալ խոսքերին, կտեսնենք, որ դրանք մեծ մասամբ նման են: Այսօր Լ.Տեր-Պետրոսյանը հայհոյում է իշխանություններին հայ-թուրքական հաշտեցման հարցում չափազանց արագ ճեղքման համար: Բայց նույն Լ. Տեր-Պետրոսյանը 90-ականներին ասում էր նույնը, ինչ այսօր ասում են այս իշխանությունները: Տեր-Պետրոսյանի շատ գործողությունները պարզապես հակառակ տրամաբանությունն ունեն. եթե դա ես էի ասում՝ որպես իշխանություն, ապա ընդդիմությունը ճիշտ չէր, իսկ եթե ես ընդդիմություն եմ, ապա իշխանությունը ճիշտ չէ: Սա հայելային իրավիճակ է: 1996 թ. Տեր-Պետրոսյանը ճնշում էր Վազգեն Մանուկյանին, 2008-ին իշխանությունը արդեն` Տեր-Պետրոսյանին: ՀՀ-ում, ինչպես հետխորհրդային հանրապետություններում, իշխանություններն ու ընդդիմությունը հաճախ պայքարում են ոչ թե գաղափարական, այլ անձնական սկզբունքներով: Եթե վերլուծում ենք ծրագրերը, գործողությունները, շատ նմանություններ ենք նկատում: Տեր-Պետրոսյանն այսօր ասում է, թե ՀՀ իշխանությունները ավտորիտար են: Նա ճիշտ է 200 տոկոսով: Նրա իշխանությունը ժողովրդավա՞ր էր: Նորից` ոչ: Մինչեւ 1996-ը, հնարավոր է` այո, բայց հետո այն սկսեց էվոլյուցիայի ենթարկել ավտորիտար համակարգը: Հետո` ներեցեք ինձ, ընդհանուր հայկական քաղաքական արենայում եւ՛ Ռոբերտ Քոչարյանը, եւ՛ Սերժ Սարգսյանը Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի ձեռքի գործն են: Ձեր երկրի ներքին գործերին այդքան չեմ ուզում խառնվել, առավելեւս խորհուրդներ տալ, դա հայ ժողովրդի գործն է, թե որ առաջնորդին կպաշտպանեն, որին` ոչ: Եթե խոսքը գնում է արտաքին քաղաքականության ազդեցության մասին, ապա դա բավականին ուժեղ է: Արեւմուտքում կա ինչ-որ համոզմունք, որ Տեր-Պետրոսյանը եթե գա, կհանձնի բոլոր դիրքերը: ՌԴ-ում նույնպես այդպես են կարծում, ավելին՝ ՌԴ-ում կարծում են, որ Տեր-Պետրոսյանը արեւմտամետ է: Ես ասում եմ՝ ներեցեք, 1997թ. պայմանագիրը ո՞ր նախագահը ստորագրեց: Գյումրիի ռազմական բազայի պայմանագիրն ո՞վ ստորագրեց: Պարզապես պետք է փաստերը իմանալ: ՀՀ իշխանությունները ոչ արեւմտամետ են, ոչ էլ ռուսամետ, նրանք հայամետ են, արտահայտում են ՀՀ ազգային հետաքրքրությունները: Սկզբունքորեն Տեր-Պետրոսյանի եւ Սարգսյանի արտաքին քաղաքականությունները տրամագծորեն շատ հակադիր չեն: Հնարավոր է, որ նրբություններ լինեն:
– Մեզանում շատ են քննարկվում իշխանությունների լեգիտիմության հետ կապված խնդիրները:
– Երբ պետք է` աչք են փակում իշխանության լեգիտիմության վրա, երբ պետք է` բացում են: Ի՞նչն է հիմա վատ հայկական ընդդիմության տեսանկյունից. եթե հայ-թուրքական գործընթացը առաջ գնա, հավատացեք, որ Արեւմուտքն ընդհանրապես կմոռանա Մարտի 1-ը: Կասեն, թե մենք ընդհանրապես չենք տեսել ու լսել, կամ թե` մի խումբ ծայրահեղականներ են դուրս եկել փողոց, եւ այլն: Եթե Արեւմուտքը կորցնի հետաքրքրությունը հայ-թուրքական հաշտեցման գործում, կամ տապալվի այդ գործընթացը, հնարավոր է, որ հետաքրքրություն առաջանա Տեր-Պետրոսյանի եւ ներքին այլ գործոնների նկատմամբ: Եթե խաղաքարտի վրա դրված լինի Թուրքիայի հետ հաշտեցումը, ապա հավատացեք, Արեւմուտքը, ինչպես ցանկացած խաղացող, կխաղա արտաքին քաղաքականության մեջ: Արեւմուտքը հաշվի չի առնի ներքին հետաքրքրությունները: Եվ սա ՌԴ-ի «նոու-հաու»-ն չէ։ Կան փաստեր, որոնք խոսում են այն մասին, որ ամենուր ավտորիտարիզմի շատ դրսեւորումներ անտեսվում են, ինչպես օրինակ` Ադրբեջանում, Ղազախստանում:
– Ղարաբաղյան շարժման ակունքներում կանգնած ՀՀ երեք նախագահներից ավելի շատ ո՞վ է աշխատել ԼՂՀ հակամարտության լուծման համար:
– Հակամարտությունը փորձել են լուծել թե մեկը, թե մյուսը: Լ.Տեր-Պետրոսյանն` անխոս: Հայ-թուրքական հաշտեցումը նրա գաղափարն էր անխոս: Այդ մասին նա խոսում էր նույնիսկ մինչեւ 90-ականներին իշխանության գալը: ԼՂ-ի դեպքում կարելի է հիշել Լիսաբոնյան, փուլային լուծման գործընթացները: Հետո Քոչարյանը, իսկապես, երկու գործընթացներն էլ սառեցրեց, եւ Սարգսյանը նորից վերսկսեց: Պարադոքսն այն է, որ ժամանակին Տեր-Պետրոսյանի ասածների մեծ մասը Սարգսյանը փորձում է իրականացնել: Այլ հարց է, թե ինչպե՞ս է ստացվում, բայց փորձում է: Ցանկացած հաշտեցման գործընթաց անկման կամ վերելքի, դադարի, ճեղքերի Ժամանակաշրջան է: Դա քանոն չէ, որ մտածենք, թե սկսում ենք Ա կետից եւ որոշակի ժամանակ անց կհասնենք Բ կետին: Մերձավոր Արեւելքի եւ Կիպրոսի դեպքերը ցույց տվեցին, որ լինում է թռիչք եւ վայրէջք: Նույնը այստեղ է, ես համոզված չեմ, որ չեն լինի նոր անկումներ՝ տարբեր պատճառներով:
– ԼՂՀ հակամարտության կարգավորման դեպքում ստատուս-քվոյի պահպանումը արդարացրե՞ց իրեն:
– Ստատուս-քվոն, ըստ էության, հաստատվել է ոչ թե Քոչարյանի օրոք, այլ ավելի վաղ։ 94թ. հրադադարի համաձայնագիրը դրեց ստատուս-քվոյի հիմքը: Իսկ Քոչարյանի մոտ, այսպես ասած, բանակցային գործընթացն ինչ-որ կերպ ակտիվացնելու ցանկություն չկար։ Դժվար է ասել` ստատուս-քվոյի ազդեցությունը դրակա՞ն է, թե՞ բացասական: Հաշտեցման գործընթացը նույնպես ռիսկային է, անհայտ տարրեր ունի: Դա չի նշանակում, թե գործընթացը սկսվեց, եւ բոլորը կհաշտվեն: Կտեսնենք, թե այդ գործընթացն ինչի կբերի։
– Թուրքիայի վրա շա՞տ է Ադրբեջանի ճնշման ազդեցությունը, եւ Թուրքիան ինչպե՞ս է ընդունում այդ ճնշումը:
– Ընդհանրապես կա որոշակի ըմբռնում, որ Ադրբեջանը թուրքալեզու եղբայրական պետություն է, որին օգնել է պետք: Այնպես չի, որ Բաքուն ինչ-որ հայտարարություններ արեց, եւ ՆԱՏՕ-ի անդամ 70 միլիոնանոց Թուրքիան վախեցավ: Կա որոշակի եղբայրական պատկերացում նույն թուրքական հանրության մեջ, ազգային հետաքրքրություն՝ Ադրբեջանի հանդեպ։ Այստեղից էլ՝ Ադրբեջանին օգնելու ձգտումները։ Հետո, իսկապես, կա նաեւ ներքաղաքական գործոնների հաշվարկ: Թուրքիայում կան մեծ թվով բնիկ ադրբեջանցիներ, որոնք թուրքական անձնագիր ունեն, քվեարկում են: Սա քիչ չէ: Տարբեր թվեր են ասում` 2-3 մլն, բայց նրանք ընտրողներ են, քվեներ են, եւ չի կարելի նրանց հաշվարկից հանել։