– ՄԱԿ-ի փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի ներկայացրած զեկույցի համաձայն՝ 2009թ. այլ երկրներում ապաստան է հայցել 6226 հայաստանցի: 44 երկրներում ապաստան խնդրող հայաստանցիների թիվը 43 տոկոսով աճել է: Ձեր կարծիքով՝ ինչի՞ արդյունք է դա:
– Երկրում առկա սոցիալ-տնտեսական այս ծանր իրավիճակի դրսեւորումն է դա: Եվ, բնականաբար, դա ՀՀ կառավարության վարած քաղաքականության արտահայտությունն է: Մարդիկ այստեղ պարզապես չեն կարողանում ոչ աշխատանք գտնել, ոչ սոցիալական խնդիրները հոգալ, ոչ էլ հեռանկար են տեսնում: Եվ այս ամենի գումարային արդյունքը միշտ էլ դրսեւորվել է հայկական առանձնահատուկ ձեւով` դա արտագաղթն է: Թողնում եւ հեռանում են: Ամբողջ աշխարհում ճգնաժամ էր, եւ սկզբում տպավորություն էր ստեղծվել, թե քանի որ մեր հայրենակիցների վիճակը դժվար է դրսում, իսկ այստեղ իբր թե ճգնաժամը քիչ է, նրանք ետ կվերադառնան: Նման ակնկալիքներ էր առաջացնում կառավարությունն իր հայտարարություններով: Բայց այս օրինակն էլ ցույց է տալիս, որ ձախողվել են նույն կառավարության հակաճգնաժամային քայլերը, կառավարությունից սպասումներն ավելի բացասական են դարձել, եւ ժողովուրդը այլ ելք չի տեսնում, քան արտագաղթի ճանապարհը բռնելը: Այո, այս վերջին տարիներին արտագաղթի աճ է արձանագրվել: Դրսում թեեւ ճգնաժամ է, դժվարություններ ունեն նաեւ մեր հայրենակիցները, բայց պարզվում է, որ դրսի դժվարությունները շատ ավելի ընդունելի, տանելի են եւ հեռանկար են խոստանում:
– Միայն սոցիալ-տնտեսական իրավիճա՞կն է պատճառը, որ արտագաղթն անցած տարի ավելացել է: Իսկ մարտի 1-2-ի իրադարձությունները, մարդու իրավունքների ոտնահարման փաստերը պատճառ չե՞ն դարձել, որ ՀՀ քաղաքացիներն այլ երկրներում ապաստան խնդրեն:
– Դրանք իրար հետ են, մարտի 1-ը, սոցիալ-տնտեսական վիճակը: Ընդհանրապես 3 հիմնական` ազգային, ժողովրդավարական, սոցիալական խնդիրները փոխկապակցված են: Մեկը մյուսին կարող են օգնել, որպեսզի լուծվեն, կամ հակառակը` խնդիրները բազմապատկվեն: Չես կարող սոցիալական խնդիրները լուծել, երբ ժողովրդավարական լուրջ խնդիրներ ունես երկրում: Ի՞նչ իրավական պետության մասին կարող է խոսքը գնալ, երբ ամեն քայլափոխին տեսնում ենք այդ իրավունքների ոտնահարում: Այս բոլոր խնդիրների գումարման արդյունքում արտագաղթ է լինում: Եվ եթե կառավարությունն ուզում է իմանալ, թե ինքը ճի՞շտ է աշխատում, հասարակությունը դրական սպասելիքներ տեսնո՞ւմ է, պետք է հետեւի արտագաղթի դինամիկային:
– Ինչո՞ւ եք անընդհատ կառավարությանը քննադատում: Միգուցե խնդիրն ավելի՞ վերին օղակներում է: Մեր երկրում կառավարությունն ինքնուրույն կարո՞ղ է ձեր թվարկած խնդիրները լուծել:
– Երբ ասում եմ՝ կառավարություն, հասկանում եմ ողջ իշխանական բուրգը, որովհետեւ այսօր ՀՀ-ում միահեծան իշխանություն է: Իշխանությունների տարանջատում չկա: Մինչդեռ պետք էր, որ նախագահ-ԱԺ-կառավարություն եռանկյունին իրար նկատմամբ վերահսկողական գործառույթներ իրականացներ, մեկը մյուսին հակակշռեր եւ զսպեր: Մենք ասում էինք, թե տնտեսությունն ու քաղաքականությունն են սերտաճել, բայց հիմա ավելի վատ վիճակի մեջ ենք հայտնվել` պետություն-իշխանություն նույնացումից գնում ենք կուսակցության ու պետության նույնացման: Բնական է, որ այս իրավիճակը բացասական հետեւանքներ է ունենալու: Եվ չի զգացվում, որ հնարավոր է լուծել այս խնդիրը:
– Եթե այդքան դժգոհում եք գործող իշխանություններից, այդ դեպքում ի՞նչ ելք եք տեսնում Ձեր բարձրացրած խնդիրների լուծման համար:
– Ելքը շատ հստակ է, պետք է այս քաղաքականությունը կտրուկ փոխել: 2 ճանապարհ կա` կամ պիտի այս իշխանություններն արագ հասկանան, որ այս ճանապարհը կործանարար է, եւ հետ կանգնեն, շատ արագ փոխեն իրենց մոտեցումները, կամ, այո, իշխանափոխություն է պետք: Գան ուժեր, որոնք տիրապետում են այս խնդիրներին, ունեն ավելի իրատեսական ծրագրեր, լուծումներ, եւ ժողովուրդն էլ վստահ լինի, որ նորից չեն խաբի իրենց: Որ մի ծրագրով չգնան ընտրությունների, ընտրություններից հետո բոլորովին այլ ծրագիր իրականացնեն: Եվ պատահական չէ, որ մինչեւ իշխանության գալը, ուժը լինի աջ թե ձախ, հիմնականում օգտագործում է սոցիալական խնդիրներն ու լոզունգները: Բայց գալուց հետո չի իրականացնում, հրաժարվում է դրանցից: Սա նշանակում է, իսկապես, լավ աշխատել, նախ՝ անաչառ եւ ճիշտ կադրային քաղաքականություն իրականացնել, եւ ոչ թե իրենց շրջապատել յուրայիններով, որոնք այդ մասնագիտական կարողությունը չունեն: Այսօր տնտեսության հիմնական ախտը մենաշնորհներն են: Մի քանի տասնյակ մարդիկ, նույնիսկ շատ եմ ասում, տնօրինում են տնտեսության շարժը: Իշխանությունն այս իրավիճակը չի կարողանում փոխել: Տնտեսությունը պայմանավորված է նույն մենաշնորհների գոյությամբ: Ազատություն տվեք մրցակցության մեջ:
– Այդ խնդիրը մեր երկրում կա արդեն տարիներ շարունակ, ու նաեւ այն ժամանակ, երբ ՀՅԴ-ն իշխանության մեջ էր, ու ՀՀ նախագահը Ռոբերտ Քոչարյանն էր: Ինչո՞ւ այն ժամանակ իշխանություններին այսքան սուր չէիք քննադատում եւ ազատ մրցակցություն չէիք պահանջում:
– Այո, այն ժամանակ էլ այս բոլոր խնդիրները կային, բայց կար նաեւ այդ խնդիրների լուծման որոշակի տենդենց: Բայց էլի դա մեզ չէր բավարարում, լուծման տեմպերը դանդաղ էին: Հիմա հասկանալի չէ, թե այս իշխանությունն ինչ ուղղություն է վերցրել: Արտաքինը մի կողմ դնեմ, սոցիալ-տնտեսական ի՞նչ ուղղություն է վերցրել: Մի բան հռչակվում է, բայց բոլորովին այլ իրականության հետ գործ ունենք: Եվ ոչ միայն առաջընթաց չկա, այլ եղած ուժն է մսխվում, եւ սա արդեն հետընթացի նշաններ է առաջացրել: Մենք դժգոհություն ունեցել ենք նույն Ռ.Քոչարյանի ժամանակ էլ, երբ կոալիցիայի մեջ էինք: Ասել ենք, որ մեզ կաշկանդող հիմնական հարցը եղել է արտաքին քաղաքական ուղեգիծը: Դրա համար էլ շատ բաներ մեզ զսպել ենք: Հիմա Հայաստանում այնպիսի միահեծան վիճակ է, որ դու կարող ես 13 նախարար էլ ունենալ եւ իշխանություն չլինել:
– Ռ.Քոչարյանի նախագահության տարիներին իշխանությունը Ձեր ասածի նման միահեծան չէ՞ր:
– 2003թ. նույն կոալիցիան, որ մենք կազմեցինք, արդեն ներսում առաջացնում էր լուրջ քննարկումներ, բախումներ էին լինում: Հաճախ դա դուրս էր գալիս, եւ հասարակությունը տեսնում էր: Տարբեր տեսակետներ կային ի վերջո: Ես չգիտեմ` հիմա կա՞ն տարբեր տեսակետներ: Չեմ տեսնում:
– Վերջերս հրապարակվեցին ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ի եւ ԵԽ խոշտանգումների կանխարգելման կոմիտեի զեկույցները, որոնք քննադատել էին ՀՀ դատական եւ Ոստիկանության համակարգերը: Կիսո՞ւմ եք այս կառույցների մտահոգությունները:
– Համաձայն եմ: Ավելին` շատ ավելի վաղուց էր պետք այդ խնդիրներին անդրադառնալ: Այդ զեկույցներում դեռ ամեն ինչ չէ ասված: Այս ոլորտներում կոնկրետ բարեփոխումներ են պետք: Չի կարող իրավական պետություն լինել, եթե դատական համակարգն իրապես անկախ չէ եւ չի կարող լիրաժեք արդարադատություն իրականացնել: Վստահություն չկա դատական համակարգի նկատմամբ, մարդիկ ուզում են դատը դուրս տեղափոխել, որ իրենց խնդիրը լուծեն: Միակ ձեռքբերումը որ ունեցել ենք, այն է, որ Եվրոպական դատարան դիմելու հնարավորություն ունեցանք: Այսօր մարդիկ ամեն ինչ անում են, որ ներպետական գործընթացն ավարտեն, գործը հասունացնեն ու տեղափոխեն Եվրոդատարան: Սահմանադրական բարեփոխումներով դա տեղի ունեցավ: Դրա համար եմ ասում, որ այն ժամանակ դրական տենդենց կար:
– Նախորդ իշխանությունների տարիներին «դրական տենդենց տեսնելու» հանգամանքն է, որ ենթադրության տեղիք է տալիս, թե ՀՅԴ-ն ուզում է Ռ.Քոչարյանին իշխանության վերադարձնել:
– Դա տարածել են լրագրողները: ՀՅԴ-ն ինչ ցանկանում է, ինքն է ասում:
– Մարդու իրավունքների միջազգային ֆեդերացիայի (FIDH) նախագահ Սուեր Բելասենը հանդես է եկել հատուկ ուղերձով, որով ՀՀ իշխանություններին կոչ է անում ազատել քաղբանտարկյալներին, մարտի 1-2-ին 10 քաղաքացիների սպանության առնչությամբ իրականացնել արժանահավատ ու արդյունավետ քննություն: Ուղերձում Բելասենը հույս է հայտնել, որ «ֆորումը կմեկնարկի Հայաստանում, ուր այլեւս չկան քաղբանտարկյալներ»: Համաձա՞յն եք Ս.Բելասենի հետ:
– Մենք կատարեցինք դժվարին քայլը եւ փոխեցինք Քրեական օրենսգրքում եղած հոդվածները, որոնք քաղաքական բովանդակություն ունեին: Իսկ վերջին` քաղաքական քայլը լիարժեք չկատարվեց: Համաներումն անհրաժեշտ էր, եւ եթե դա պայմանավորում էինք մարտի 1-2-ի դեպքերով, իսկ համաներման տեքստում գրված էր, որ դրա հետ է կապվում, ուրեմն պետք էր կապել լիարժեք, առանց որեւէ բացառության: Բոլորը պետք է համաներվեին: Չարվեց դա: Եվ արդյունքում՝ մենք նորից ունենք կիսատ-պռատ կատարված քայլ: Եվ սա է պատճառը, որ հիմա այս իրավիճակը գոյություն ունի: Այդ խնդիրները պետք է քաղաքական լուծում ունենան: Եթե ուզում ենք մարտի 1-2-ի էջը փակել, պետք է կտրուկ քաղաքական միջոցներ անենք: Քանի չենք արել, էջը փակ չէ: Էջը փակ չէ նաեւ այն պատճառով, որ այդ դեպքերի շարժառիթները, հետեւանքներն ամբողջությամբ պարզաբանված չեն, բացահայտված չեն հատկապես 10 զոհերի մահվան հանգամանքները: Սա շատ ծանր բան է, որից պետք է օր առաջ ազատվել: Այդ քաղաքական կամքը չդրսեւորվեց: