– Պարոն Իգիթյան, այսօր ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատի Արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովը քննարկելու է Հայոց ցեղասպանությանը վերաբերող 252 բանաձեւի նախագիծը: Այս օրերին բազմաթիվ սենատորներ են հայտարարել, որ կողմ են քվեարկելու նախագծին: Ի՞նչ եք կարծում, հանձնաժողովը կընդունի՞ նախագիծը:
– Այն, ինչ պետք է քննարկվի Կոնգրեսում, պետք է դիտարկել ԱՄՆ-Թուրքիա հարաբերությունների շրջանակում: Շատ հաճախ Հայաստանում, Թուրքիայում եւ այլ տեղ դա փորձում են մեկնաբանել հայ-թուրքական հարաբերությունների կտրվածքով, ինչը, չեմ կարծում, որ ճիշտ է: Այսինքն՝ ԱՄՆ-ը Թուրքիայի հետ ճշտելու կամ հստակեցնելու հարցեր ունի եւ պարբերաբար այս հարցը օգտագործում է այս կամ այն նպատակին հասնելու համար: Թուրքիայում բազմաթիվ հարցեր կան` սկսած հակահրթիռային համալիրների տեղադրման, Թուրքիա-Իսրայել, Թուրքիա-Սիրիա, Թուրքիայի ներքին քաղաքականության` քրդական եւ այլ հարցերի հետ կապված թեմաներից: Բազմաթիվ հարցեր կան, եւ ՀՀ-ն կարող է այս ցուցակում ընդհանրապես առկա չլինել:
– Այնուամենայնիվ, բանաձեւի քննարկումն ի՞նչ ազդեցություն կարող է ունենալ հայ-թուրքական հարաբերությունների վրա:
– Չեմ կարծում, որ կվատթարացնի իրավիճակը, որովհետեւ Հայաստան-Թուրքիա վերջին 20 տարվա հարաբերություններում ավելի վատ վիճակ չենք ունեցել: Հատկապես այդ հարաբերությունները սրվել են՝ կապված արձանագրությունների գործընթացի հետ, որտեղ կողմերը հասել են այնպիսի մակարդակի, որ նույնիսկ Թուրքիայի բարձրաստիճան պաշտոնյաները Հայաստանին անվանում են ագրեսոր, օկուպանտ: Այս գործընթացը, որը իբր պետք է ուղղված լիներ երկու երկրների հարաբերությունները բարելավելուն, իրականում Հայաստանի սխալ դիվանագիտության պատճառով բերեց երկու երկրների հարաբերությունների վատթարացմանը եւ ԼՂՀ հակամարտության կարգավորման հետ կապված ավելի ագրեսիվ իրավիճակին:
– Որոշ ՀՅԴ-ականներ նաեւ տեսակետ են հայտնում, թե այս օրինագծի քննարկումը կարելի է դիտարկել որպես ճնշում նաեւ Սպիտակ տան վրա:
– Ես այդ կտրվածքով չէի նայի: Ընդհանրապես ԱՄՆ-ում գործադիր եւ օրենսդիր իշխանությունները առանձնացված են, բայց վերջնական հաստատումը պետք է անի գործադիրը` նախագահը: Եվ պարզ է, որ շատ հաճախ ԱՄՆ-ը օգտագործում է նաեւ այս նրբությունները: Բայց նորից եմ ասում, այս խնդրին Թուրքիա-ԱՄՆ կտրվածքով պետք է նայենք: Այնպես չէ, որ ԱՄՆ-ը խղճալով թե հատուցելով պատմական փաստերին` ուզում է ցեղասպանությունը ճանաչել եւ հայերի հարցի արդար հանգուցալուծմանը բերել: Այդ հարցը ԱՄՆ-ը օգտագործում է Թուրքիայի հետ իր հարաբերությունները ճշտելու համար:
– Իսկ Հայոց ցեղասպանության հարցի բարձրացումն ու այդ քննարկումները այս անգա՞մ էլ որեւէ կերպ չեն ազդելու Թուրքիայի վրա:
– Չեմ կարծում, որ Թուրքիան այս գործընթացն անելու է ճնշման տակ: Ես կարող եմ շատ օրինակներ բերել, երբ Թուրքիային փորձում էին ճնշել այս կամ այն հարցը լուծելու համար: Թեկուզ Կիպրոսի հարցը որպես ԵՄ անդամության պայման դնելով` Թուրքիան չի գործում ճնշումների տակ: Ճնշման տակ չեն բարեկամանում: Եվ ընդհանրապես մենք գտնվում ենք այնպիսի իրավիճակում, որ պետք է նորից զրոյից սկսենք: Եթե Հայաստանն ու Թուրքիան իրոք ուզում են լուծել սահմանների բացման եւ դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման խնդիրը, պետք է նստեն եւ ուղղակի խոսեն, չկապելով դա ոչ ցեղասպանության, ոչ Կարսի պայմանագրի, ոչ ԼՂՀ-ի ու այլ հարցերի հետ:
– Բայց Թուրքիան կապում է:
– Այո, Թուրքիան կապում է, որովհետեւ Հայաստանն է տվել այդ իրավունքը` ստորագրելով մի արձանագրության տակ, որտեղ սահման բացելու քայլերից բացի՝ ամեն ինչ գրված էր: Այնտեղ նշված էին այնպիսի հարցեր` սկսած տարածքային ամբողջականության, պատմական հանձնաժողովի ստեղծման, սահմանների հաստատման ու այլ հարցերից, որոնք Թուրքիան մեկնաբանում է իրեն ձեռնտու ձեւով:
– Այս անգամ ԱՄՆ հրեական լոբբին ակտիվ չի պայքարելու ցեղասպանության բանաձեւի ընդունման դեմ: Արդյո՞ք այս հանգամանքը դրական ընթացք չի տա հայկական հարցի հետ կապված որոշումներին:
– Ես չեմ կարծում, որ ճիշտ ճանապարհ է, եթե մենք համարենք, թե եթե ԱՄՆ-ը խնդիրներ ստեղծի Թուրքիայի համար, ապա դա լավ է Հայաստանի համար: Այսինքն՝ եթե մենք Հայաստանի լավը համարում ենք Թուրքիայի հասարակության եւ կառավարության կողմից ցեղասպանության հարցի ճանաչումը, սահմանի բացումը եւ դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումը, չեմ կարծում, որ ԱՄՆ Կոնգրեսում բանաձեւի ընդունումը դրական կերպով կազդի այդ գործընթացների վրա: Ես գտնում եմ, որ մեր հարաբերությունների բանալին գտնվում է Հայաստանում ու Թուրքիայում:
– Այնուամենայնիվ, ԱՄՆ-ում հնչած վերջին տեսակետների համատեքստում, ինչ եք կարծում, բանաձեւի նախագիծն այսօր կընդունվի՞:
– Ես դժվարանում եմ ասել, բայց այստեղից-այնտեղից ստացած տեղեկություններից ելնելով` կարծում եմ, որ բազմաթիվ սենատորները տրամադրված են դրական քվեարկել բանաձեւին: Բայց վերջնականապես չեմ կարող ասել, որովհետեւ այնտեղ ներքաղաքական բազմաթիվ խաղեր են գնում, որոնց չեմ տիրապետում:
– Իսկ եթե, այնուամենայնիվ, ընդունվի բանաձեւը, ո՞րն է լինելու դրա հետագա ընթացքը:
– Չեմ կարծում, որ որեւէ բան կփոխվի: Այդ իրավիճակը արդեն մի քանի անգամ տեսել ենք, եւ դժվար թե որեւէ այլ սցենարով կզարգանա: Դա կլինի հերթական սցենարը, որը եղել է միշտ: Պատգամավորներն ավելի ազատ են, նրանք ավելի խորն են գնում իրենց ելույթներում: Իրոք, բարձրացնում են պատմական արդար, ճշգրիտ փաստեր, բայց ադմինիստրացիան միշտ գործում է քաղաքական, եւ ոչ թե արդարության եւ պատմական նկատառումներով: Իսկ այս իրավիճակում ես տեսնում եմ ԱՄՆ-ի կողմից Թուրքիայի հետ լավ հարաբերություններ ունենալու ցանկություն: Թուրքիան Արեւմուտքի համար թիվ 1 դաշնակիցն է այս դժվար տարածաշրջանում: Եվ, իհարկե, ԱՄՆ-ը կցանկանար շարունակել այդ դաշնակցությունը:
– Այս անգամ հարցի քննարկմանը մասնակցելու է նաեւ Հայաստանից գնացած խորհրդարանական պատվիրակությունը: Այնտեղ են նաեւ Թուրքիայի պատգամավորները:
– Ճիշտն ասած, ես չգիտեմ, թե արդյո՞ք այդ պատվիրակությունները նույն տեղն են գնում: Չեմ կարծում, որ նույն խնդիրը լուծելու համար են գնացել: Թուրքիայի պատվիրակությունը գնացել է ԱՄՆ՝ լուծելու թուրք-ամերիկյան հարաբերությունների հարցը, որովհետեւ այս հարցն է դրված Կոնգրեսի օրակարգում: Կոնգրեսի օրակարգում չկա հայ-թուրքական կամ հայ-ամերիկյան հարաբերությունների բարելավման հարց: Այսինքն, ես Թուրքիայի պատվիրակության գնալու իմաստը եւ նպատակը գիտեմ: Թե հայկական պատվիրակությունն ի՞նչ հարց պետք է լուծի, ես չեմ պատկերացնում: Դաշնակցականների գնալը, չեմ կարծում, որ շատ արդարացված է, որովհետեւ այնտեղ Հայ դատը բավականաչափ աշխատանք կատարում է եւ ԱՄՆ օրենքների սահմաններում իրականացնում է իր լոբբիստական աշխատանքը: