– Երբ Դուք ու մյուս քաղբանտարկյալները բանտում էիք, ՀԱԿ-ի առաջնորդները` նկատի ունենալով նաեւ Ձեզ, հայտարարում էին, թե իրենց կազմակերպչական կորիզը չկա, դրա համար էլ պայքարն ավելի հզոր չի ստացվում: Հիմա քաղբանտարկյալների մեծ մասն ազատ է արձակվել, բայց խոստացված հուժկու պայքարը չի երեւում:
– Քաղաքականությունը հնարավորինի արվեստ է, արվում է այն, ինչ հնարավոր է, բայց նախապատրաստական մեծ աշխատանքներ են տարվում այս իշխանություններին դիմագրավելու համար: Երբ պատրաստ կլինենք, իսկ դա շատ ուշ չի լինի, մենք գնալու ենք իշխանափոխության: Այլ հարց է, որ կարող է ՀԱԿ-ի քաղաքական ուժերի մեջ որոշակի անհամաձայնություն լինի ժամկետների առումով: Կարծում եմ, որ չի ուշանալու ժողովրդական շարժման մեծ ալիքը: Լեւոն Տեր-Պետրոսյանն իր ելույթում ասել էր, որ ցանկացած պահի կարող է դադարել ընդմիջումը, եւ վերսկսվեն միջոցառումները:
– Իսկ միգուցե մինչեւ Ձեր ասած պահը գա, այլեւս հնարավոր չլինի՞ հայ-թուրքական հարաբերություններում ու ԼՂՀ հարցերում ոչ հայանպաստ զարգացումները կանխել:
– Ես հոգուս խորքում համոզված եմ, որ սփյուռքահայության, նաեւ ՀՀ ժողովրդի ձայնը այսօրվա իշխանությունները լսելու են ու սկսեն ավելի խորը մտածել, թե ինչի առաջ են կանգնած եւ ուր են տանում երկիրը: Նրանք կգիտակցեն, թե ամբողջ աշխարհում ինչի են արժանանում հող տվողներն ու դավաճանները: Ես ներքին հույս ունեմ, որ երկրին ավելի մեծ փորձությունների չեն տանի, թեեւ այսօրվա իշխանությունները դրա շանսը չունեն:
– Քաղբանտարկյալները բանտերից դուրս գալուց հետո կարծես թե մի տեսակ նեղված, նեղացած են: Ճի՞շտ է տպավորությունը, որ նախկին վճռականությունը չունեն:
– Նման խնդիր չկա: Ճիշտ է, մենք ավելի մարտական տրամադրություններով էինք դուրս եկել եւ պատրաստ էինք մտնել պայքարի մեջ, բայց պրոցեսը կարծես թե այլ ճանապարհով գնաց, եւ մենք ինքներս էլ տեսանք, որ լուրջ նախապատրաստվելու անհրաժեշտություն կա: Նպատակը շարժումը չէ, որ անընդհատ շարժման մեջ գտնվես, նպատակը իրավիճակ փոխելն է: Ես համաձայն եմ Լ.Տեր-Պետրոսյանի հետ, որ այս պահին ՀԱԿ-ը միայնակ ի վիճակի չէ այս իշխանություններից ազատվել: Կամ մյուսները պետք է ՀԱԿ-ի հետ միասնական ճակատով պայքարեն, կամ Կոնգրեսն այս իրավիճակում պետք է նոր թափ հավաքի:
– «Դաշնակցությանն» ու «Ժառանգությա՞նը» նկատի ունեք: Բայց այս ընթացքում նրանք ավելի շատ են հեռացել Կոնգրեսից:
– Ես միայն քաղաքական ուժերին նկատի չունեմ, հասարակական կառույցներ, սոցիալական տարբեր շերտեր կան: Հիմա ի՞նչ հույս դնել «Ժառանգության» վրա, այսօրվա դրությամբ ակնհայտ երեւում է, որ նա, չգիտեմ ում, բայց ժողովրդի խաղը չի տանում: Այս վերջին դեպքերից երեւաց, որ թատերական ներկայացման մի մասն են ապահովում: Այնպես, ինչպես երեկ կաթողիկոսը նույն ներկայացման մի մասը կատարեց, դաշնակները` մեկ ուրիշ մաս:
– Ձեր կարծիքով՝ ՀՅԴ-ի այս բողոքի ակցիաները իշխանության հետ համաձայնեցվա՞ծ են:
– Այս պահին այդպես է երեւում, կարծես թե բոլորն էլ մի կենտրոնից հրահանգվող գործընթացներ են: Պահանջում են Նալբանդյան Էդիկի հրաժարականը:
– Բայց չէ՞ որ նույն «հրահանգված գործընթացի» շրջանակներում կարող էին նաեւ Ս.Սարգսյանի հրաժարականը պահանջել, եւ դա կարող էր լինել «անվնաս», ցուցադրական պահանջ:
– Այո, գոնե այդքան համարձակություն ունենային: Գոնե կստացվեր, որ Սերժի հրաժարականը պահանջող այլ ուժերի հետ համահունչ առաջ են շարժվում: ՀՅԴ-ի վերնախավը ստիպված այդ միջոցառումներն անում է, քանի որ սփյուռքահայությունը, միեւնույն ժամանակ՝ դաշնակցական շարքերն անընդունելի են համարում հայ-թուրքական հարաբերություններում տարվող քաղաքականությունը: Սա նախագահականի հետ համաձայնեցված ներկայացում է: Հայ ժողովրդին համախմբում է պետք, հայ-թուրքական ու ԼՂՀ խնդիրները հայ ժողովրդի դեմ ուղղված կոմպլեքս խնդիր են: Ես համաձայն եմ քաղաքական ցանկացած դասավորման, միայն համախմբումը տեղի ունենա, եւ մենք կարողանանք կանգնեցնել այս արհավիրքը: Եթե Ս.Սարգսյանը խոհեմություն ունենա, դրա նախաձեռնողը կլինի: Ի վերջո, ընդդիմության առաջնորդներն էլ են իրենց երկրի համար մեկ խնդիրը սա համարում: Ինչի՞ է պետք քո աթոռը, եթե չես կարող լուծել քո պետության առաջ կանգնած խնդիրը:
– Ձեր կարծիքով՝ ՀՀ իշխանություններն ի՞նչ ուղիով են տանում հայ-թուրքական ու ԼՂՀ հակամարտության կարգավորման բանակցությունները:
– Ես կարծում եմ, որ իշխանություններն իրենց լեգիտիմության պակասը լրացնելու համար փորձեցին արտաքին աշխարհում սատարում գտնել եւ արտաքին քաղաքականության մեջ սխալը սխալի հետեւից կատարեցին: Հիմա կարծես թե հայ-թուրքական հարաբերությունները շատ մոտ են հանգուցալուծմանը, եւ Ս. Սարգսյանը պետք է որոշում կայացնի` գնալ ամեն գնով իր աթոռը պահելու ճանապարհո՞վ` ընկնելով դավաճանի ուղու վրա, թե՞ սթափվել եւ փորձել աջակցություն գտնել երկրի ներսում համախմբման, միգուցե իշխանությունը թողնելու, չգիտեմ, թե ինչ ճանապարհով: Ամեն դեպքում ինքը պարտավոր է խնդիրները լուծել ներսում կամ ողջ հայության հետ: Հիմա ինքը խնդիրներ ունի ողջ հայության հետ:
– Եթե իրավիճակն այդքան վատ է, ինչո՞ւ են քաղաքական, հասարակական ու մտավորական շերտերն այն դրական գնահատում:
– ՀՀ ԱԳ նախարարը հանդիպում է ունեցել գիտությունների ակադեմիայի նախագահության հետ, ու այնտեղ հայ-թուրքական զարգացումներում Ս.Սարգսյանի քաղաքականությանը սատարող որոշում է ընդունվել: Նախագահության անդամներից մեկն ինձ պատմեց, որ չեն հասկացել, թե ինչ է կատարվել: Զարմանում էր, թե իրենք բոլորը դեմ են արտահայտվել, ինչո՞ւ այդպես եղավ: Այսինքն՝ իրենց իրական կարծիքը լրիվ այլ է, բայց մեկ այլ որոշում են կայացնում եւ ողջ հայությանը մատուցում են, թե ՀՀ գիտնականներն այս կարծիքին են: Իրականում այնտեղ ճնշող մեծամասնությունը, համոզված եմ, նաեւ ԳԱԱ ղեկավարը դեմ են այս կարգի հարաբերություններին: Ես ուղղակի ապշում եմ, թե վախի ինչպիսի մթնոլորտ են ստեղծել, այդ ինչ հոգեխանգարմունքի մեջ են գցել գիտնականներին ու մտավորականներին, որ այդքանից հետո վախենում են իրենց կարծիքը բացահայտ հայտնել: Իսկ այն, որ այդ կարգի մարդիկ վախենում են հայտնել իրենց կարծիքը, դա արդեն ազգային շատ լուրջ խնդիր է: Ես համոզված եմ, որ Թուրքիային հարյուր անգամ ավելի շատ է պետք այս սահմանը բացելը, քան ՀՀ-ին: Բայց Թուրքիան սահմանը բացելու համար ոչինչ չի տալիս ու ստանում է ամեն ինչ, դրան հավելած՝ վարչապետ Էրդողանի ու արտգործնախարար Դավուդօղլուի ամենօրյա հայտարարությունները, թե ԼՂՀ-ի հարցը պետք է լուծվի Ադրբեջանի օգտին:
– Այդ դեպքում տարօրինակ է ընդդիմության, մասնավորապես՝ ՀԱԿ-ի պասիվ պահվածքը: Եթե Ս.Սարգսյանը հայ-թուրքական ու ԼՂՀ հարցերում բանակցային այդքան վատ վիճակ է ստեղծել, եթե ՀՀ-ն տանուլ է տալիս, ապա ինչո՞ւ չեք պայքարում դրա դեմ: Ինչո՞ւ ԼՂՀ ժողովրդին չեք ծանոթացնում իրավիճակին:
– Պասիվություն չկա, մենք բոլոր քննարկումներին մասնակցում ենք, մեր կարծիքն ասում ենք, ի՞նչ անենք: Ես կարծում եմ, որ Ս.Սարգսյանը մեր կարծիքը գիտի: Ես եղել եմ Ղարաբաղում, հանդիպել եմ մարդկանց հետ, խոսել ենք այդ թեմայով: Ինձ ապշեցնում է ԼՂՀ-ի լռությունը, անգլուխ պահելաձեւը: Ի՞նչ է, պետք է արհավիրքը թակի իրենց դուռը, նո՞ր ձեն հանեն: Իհարկե, պետք է ու փորձ արվում է, բայց բոլոր առումներով այնտեղ շատ ավելի բարդ է մարդկանց հետ հանդիպելը, քան Հայաստանում: Այնտեղ շատ ավելի ավտորիտար ռեժիմ է: Եթե այստեղ մամուլ կա, կարող ես հանդիպումներ ունենալ, այնտեղ դա շատ ավելի դժվար է:
– Հավատո՞ւմ եք այն տեսակետին, որ եթե հայ-թուրքական եւ ԼՂՀ հարցերում ամբողջապես ոչ հայանպաստ լուծումների համար ճնշումները մեծանան, նախագահ Ս.Սարգսյանը հրաժարական կտա:
– Հրաժարականը արդյունք կտա, եթե Ս.Սարգսյանը դա ուզի իր ժողովրդից: Բայց ես չգիտեմ` նա իր մեջ այդքան խիզախություն կարո՞ղ է ունենալ: Այս դեպքում ես համարում եմ, որ իր հրաժարականը կլինի խիզախություն, պատասխանատվության զգացում երկրի ապագայի նկատմամբ: