– Հայաստանի եւ Թուրքիայի միջեւ երկկողմ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու մասին արձանագրության մեջ առանձին կետով նշված է «տարածքային ամբողջականության եւ սահմանների անխախտելիության սկզբունքները հարգելու երկկողմ եւ բազմակողմ պարտավորությունների» մասին: Արդյո՞ք սա ՀՀ-ի կողմից Ադրբեջանի առաջ տարածքային ամբողջականությունը ճանաչելու անուղղակի պահանջ կամ նախապայման չէ:
– Տարածքային ամբողջականության խնդիրը դրվում է դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատող բոլոր արձանագրությունների մեջ: Եթե կարծիք կա, թե սա նաեւ երրորդ երկրների տարածքային ամբողջականությունը հաստատող փաստաթուղթ է, ապա դա էլ այնքան լուրջ մտահոգություն չեմ համարում, որովհետեւ ի վերջո ՀՀ-ն դառնալով ՄԱԿ-ի, ԵԱՀԿ-ի եւ միջազգային այլ կազմակերպությունների անդամ` այդ սկզբունքն արդեն ճանաչել է: Որպես դիվանագիտական սկզբունք՝ մենք Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության հետ երբեք խնդիր չենք ունեցել եւ ԼՂՀ խնդիրը երբեք չենք ընդունել որպես տարածքային պահանջ, որպես
ՀՀ-ի ու Ադրբեջանի միջեւ տարածքային վեճ: Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի տարիներին դա այդպես էր, ինչը մեզ հսկայական դիվանագիտական առավելություններ էր տվել: Մենք դժվարություններ սկսեցինք ունենալ այն պահին, երբ հակամարտությունը սկսեց դիտարկվել որպես ՀՀ-ի ու Ադրբեջանի վեճ: Մինչդեռ սա կոնֆլիկտ է ԼՂՀ-ի ու Ադրբեջանի միջեւ: Եվ եթե մենք Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը նույնիսկ անուղղակիորեն ճանաչող ինչ-որ փաստաթուղթ ենք ստորագրել, դա չի նշանակում, որ մենք ԼՂՀ-ն համարում ենք Ադրբեջանի մաս: Մենք ԱՄՆ տարածքային ամբողջականությունն էլ ենք ճանաչում, բայց եթե Տեխասը օրինականորեն դուրս գա ԱՄՆ տարածքից, մենք նույն հաջողությամբ նրան կճանաչենք:
– Ձեզ տարօրինակ չի՞ թվում այն հանգամանքը, որ նշված երկու արձանագրությունները պետք է վավերացվեն երկու երկրների խորհրդարանների կողմից, հատկապես, որ միջազգային հարաբերություններում դա այնքան էլ ընդունված չէ:
– Այո, դա այնքան էլ սովորական պրակտիկա չէ, կարծես թե արված է այն բանի համար, որ նախագահները կամ կառավարությունները խորհրդարանների հետ կիսեն այդ պատասխանատվությունը: Բայց դա, ինչպես ՀԱԿ հայտարարության մեջ արդեն նշված է, հարցը ձգձգելու, ԱԺ-ի վրա բարդելու որոշակի վտանգ, հնարավորություն է ստեղծում: Դա անհանգստացնող է:
– Միգուցե այդպիսով իշխանությունները նաեւ հարցի ոչ ցանկալի լուծումից խուսափելու հնարավորությո՞ւն են թողնում:
– Չեմ բացառում: Հնարավոր է, որ ինչ-որ պահի կառավարությունները որոշեն, թե առաջընթացի դեպքում որոշակի վտանգի առաջ կկանգնեն եւ ցանկանան տորպեդահարել այդ գործընթացը: Այս դեպքում դա կարող են անել խորհրդարանների միջոցով:
– Այդ արձանագրությունների մասին ՀԱԿ-ի հայտարարությունը կարծես թե շատ մեղմ էր: Օրինակ՝ ՀՅԴ-ն շատ ավելի կտրուկ արձագանքեց:
– Հայտարարության հետ ամբողջովին համաձայն եմ: Կան հարցեր, որոնք չի կարելի դարձնել քաղաքական շահարկման առարկա: Մենք երբեք ՀՀ պետական շահերը շոշափող հարցերի շուրջ քաղաքականություն չենք խաղացել: Հայ-թուրքական հարաբերությունների զարգացման կողմնակից լինելը չի նշանակում, թե մենք դա ընդունում ենք ամեն գնով: Այս գործընթացում կան դետալներ, որոնք մեզ համար առնվազն անհանգստության առարկա են: Կոնգրեսի արձագանքը մեր իրական դիրքորոշումն է փաստաթղթի նկատմամբ: Մենք չենք փորձել արհեստականորեն ինչ-որ բան մեղմել կամ սրել: Ինչ վերաբերում է ՀՅԴ-ին, ապա, եթե նա իսկապես ուզում է այս իշխանությունների դեմ պայքարել, սուր հայտարարություններ անելուց բացի, ուրիշ ելքեր էլ ունի, եւ դրանց մասին իրենք գիտեն: Օրինակ, ՀԱԿ-ի հետ ընդհանուր ֆորմատ ստեղծել, որի առաջարկությունը արվել է Տեր-Պետրոսյանի կողմից, եւ պահանջել Սերժ Սարգսյանի հրաժարականը:
– Լ.Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց, թե «Ղարաբաղը տված-վերջացած է»: Հիմա դուք մտահոգություն ունեք, թե ԼՂՀ հարցում զիջումներ են արվել, ինչո՞ւ դրա դեմ ակտիվ պայքար չեք ծավալում, այլ սահմանափակվում եք հայտարարություն անելով: Ինչո՞ւ եք թույլ տալիս, որ «Ղարաբաղը տան»:
– Մենք հանգիստ չենք նայում այս ամեն ինչին, մենք ընդամենը գնահատել ենք փաստաթուղթը: Փաստաթուղթ գնահատելը շատ տարբեր է քաղաքականության նկատմամբ դիրքորոշում արտահայտելուց: Ինչ վերաբերում է այն տեսակետին, որ սա թերեւս տեղի է ունեցել ԼՂՀ հաշվին որոշակի զիջումների գնով, ապա դա շատ խելամիտ եզրակացություն է: Երկու տասնամյակ Թուրքիայի անփոփոխ քաղաքական դիրքորոշումը եղել է այն, որ հայ-թուրքական հարաբերությունների բարելավումն ածանցյալ է ԼՂՀ հարցում տեղի ունեցող տեղաշարժից: Ես որեւէ պատճառ չեմ տեսնում, թե ինչու պիտի թուրքական կողմի դիրքորոշումն այս հարցում փոխված լինի: Հետեւաբար՝ տրամաբանական է այն եզրակացությունը, որ սա տեղի է ունեցել ԼՂՀ հարցում ինչ-որ զիջումների հետեւանքով: Մենք շատ անհանգիստ ենք եւ մեր քաղաքական դիրքորոշումը կհայտնենք, երբ ավելի լավ տեղեկացված լինենք: Նաեւ պիտի հասկանանք, թե ինչ է զիջվել:
– Ինչի՞ց որոշեցիք, որ ԼՂՀ հարցում զիջումներ են եղել: Չէ՞ որ այդ մասին արձանագրությունների մեջ ոչինչ չի ասվում: Նաեւ ասացիք, թե տարածքային ամբողջականության սկզբունքն այս դեպքում «պրոտոկոլային է»:
– Ինձ անհանգստացնում է նաեւ այն, որ Ադրբեջանի հակազդեցությունն այս փաստաթղթին առայժմ բավականին մեղմ է: Եթե սա Ադրբեջանի հետ համաձայնեցված չլիներ, նրանց հակազդեցությունը շատ ավելի կտրուկ էր լինելու: Բայց նորից շեշտում եմ. քաղաքական քայլեր ձեռնարկելու համար մեզ ավելի շատ փաստեր են անհրաժեշտ: