– Հայաստանի վերաբերյալ ԵԽ ԽՎ կողմից ընդունված 1677 բանաձեւը հաջողված համարեցին թե՛ իշխանությունները, թե՛ ընդդիմությունը: Բնականաբար, նրանցից յուրաքանչյուրն իր տեսանկյունից այն գնահատեց, եւ այդպես էլ անորոշ մնաց, թե, այնուամենայնիվ, այն ինչպիսի՞ն է Հայաստանում ժողովրդավարացման գործընթացների զարգացման առումով:
– Քաղաքական կյանքում սովորաբար ընդդիմությունը պետք է ասի, որ ինքն է ուժեղը, իշխանությունն էլ պետք է ասի, որ ինքն է ուժեղը: Իշխանությունը պետք է ասի, որ այն, ինչ կատարվեց ԵԽ ԽՎ-ում, դա լավ է մեզ համար, ընդդիմությունն էլ պետք է ասի, որ դա վատ է իշխանությունների համար: Իսկ ԵԽ ԽՎ ցանկացած բանաձեւում նրանք երկուսն էլ կարող են գտնել իրենց համար հարմար ձեւակերպումներ: ԵԽ ԽՎ-ն չի ընդունում այնպիսի բանաձեւ, որում ասվի` վերջ, Հայաստանը դրախտ է, կամ թե` դժոխք է: Ինչ վերաբերում է դեմոկրատական ինստիտուտների զարգացմանը, ապա դրանք չեն կարող ստեղծվել մեկ տարում: Դրանք դեմոկրատական մշակույթի` ընտրությունների, իշխանության ռոտացիայի, կառավարման մշակույթի արդյունք են: Անգլիայում առաջին դեմոկրատական ակտն ընդունվել է 1215 թվականին: Բայց դեռ 20-րդ դարի սկզբին Անգլիայում կանայք ու աղքատները չէին քվեարկում: Հասարակությանը դեմոկրատական պրոցեդուրաներ սովորեցնելն այնպես չի լինում, որ բերես դպրոցում նստեցնես, պատմես, նա գնա ու ամեն ինչ շատ լավ անի: Որքան ուզում ես մարդուն բացատրի` ինչ է դեմոկրատիան, նա կարող է իմանալ` դա ինչ է, բայց գործի այլ կերպ: Օրինակ, ես գիտեմ, որ ծխելը վնասակար է, բայց ծխում եմ: Կոռումպացված մարդիկ գիտեն, որ կոռուպցիան վատ է հասարակության համար, բայց զարմիկին գործի են վերցնում եւ այլն: Այսինքն` պետք է զարգացնել ինստիտուտները: Ինստիտուտները Հայաստանում զարգանում են, տեղի են ունենում ընտրություններ, իշխանության ռոտացիա, թեեւ վերջինս շատ վատ է կատարվում, ընտրությունները կասկածի տակ են դրվում, տեղի են ունենում մարտի 1-ի կարգի իրադարձություններ եւ այն: Բայց Հայաստանի նախագահն այսօր Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի կամ Ռոբերտ Քոչարյանի որդին չէ: Մեզ մոտ սուլթանություն չէ: Իսկ, ասենք, Ադրբեջանը դեռ ոչինչ, բայց կան այնպիսի տարբերակներ, ինչպիսիք են Թուրքմենիան ու Ուզբեկստանը: Կա նաեւ Վրաստանի օրինակ, որտեղ ոչ մի անգամ իշխանության օրինական փոփոխություն չի եղել, այնտեղ չի եղել նախագահ, որ իշխանության եկած լինի առանց նախորդին հեղափոխությամբ հեռացնելու: Այնպես որ` այդ ինստիտուտները պետք է Հայաստանում կառուցել, բայց ակնկալել, որ դա տեղի կունենա մեկ տարում, որովհետեւ ԵԽ ԽՎ-ն ինչ-որ բանաձեւ է ընդունել` պետք չէ: Այո, ԵԽ ԽՎ-ն պետք է նպաստի այդ գործընթացին, դուք` լրագրողներդ, ես, որ հետեւում եմ քաղաքականությանն ու խոսում դրա մասին, եւ այլն:
– Նշեցիք, որ Հայաստանում իշխանության ռոտացիա կատարվում է, որ մեզ մոտ, ի տարբերություն այլ երկրների` սուլթանություն էլ չէ, եւ, ինչպես ասացիք` Ռ. Քոչարյանի կամ Լ. Տեր-Պետրոսյանի որդիները չեն ՀՀ նախագահը, բայց, այնուամենայնիվ, ընդդիմությունը երբեք մեզանում ընտրությունների միջոցով չի եկել իշխանության:
– Ո՞վ ասաց: Խնդիրն այն է, թե դուք ո՞ւմ եք ընդդիմություն կոչում: Դուք ընդդիմություն եք համարում բացառապես այն մարդկանց, ովքեր մերժում են ամեն ինչ` նախագահի, խորհրդարանի, Սահմանադրության, հիմա էլ` Երեւանի քաղաքապետի լեգիտիմությունը: Այսինքն` ողջ քաղաքական համակարգը: Արեւմուտքում նման ընդդիմություն չկա: Նման մարդիկ, իհարկե, կան Արեւմուտքում, բայց նրանք երբեք իշխանության չեն գալիս: Հիշեք, երբ Բուշ-Գոր ընտրապայքարի ժամանակ ԱՄՆ-ի զգալի մասը մտածում էր, որ Գորը հաղթել է, կարծում եմ` Գորն էլ էր մտածում, որ ինքը հաղթել է: Նրանք Ֆլորիդա նահանգում դատի տվեցին, այդ դատարանում Բուշի եղբայրն էր աշխատում, եւ զարմացած հասարակության աչքի առաջ ասացին, որ հաղթել է Բուշը: Դրանից հետո Բուշը պատերազմ սկսեց` պատճառաբանելով, թե քիմիական զենք կա, հետո քիմիական զենք չգտան: Ինչ-որ արաբներ ինչ-որ շենքեր ռմբակոծեցին, դրա արդյունքում չգիտես ինչու հարձակվեցին Իրաքի ու դժբախտ Աֆղանստանի վրա, հետո այնտեղ ոչինչ չեղավ, եւ այլն: Գորը քարերով դուրս եկա՞վ փողոց, հայտարարե՞ց, թե չի ճանաչում ընտրությունների արդյունքները: Ո՛չ, որովհետեւ կա դեմոկրատական մշակույթ, ընտրությունների արդյունքները ճանաչելու մշակույթ: Այստեղ այդ սիստեմը դեռ չի ձեւավորվել, բայց ասել, թե չկա մրցակցություն, ճիշտ չէ: Իշխանության ներսում կա մրցակցություն եւ շատ ուժեղ է: 2007թ. խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությունը, այսինքն` Ռոբերտ Քոչարյանը, եւ ՀՀԿ-ն, այսինքն` Սերժ Սարգսյանը, ուժեղ մրցակցության մեջ էին: Եվ այն մարդը, որը նախագահ չէր, կարողացավ հաղթանակը խլել այն կուսակցության բերանից, որին նախագահն էր հովանավորում: Պարզապես դա տեղի ունեցավ համակարգի ներսում:
– Եթե Լ. Տեր-Պետրոսյանն ընդուներ ընտրությունների արդյունքները, ժողովրդավարական ինստիտուտների զարգացման ու հասարակության հասունացման տեսակետից այսօր իրավիճակը ավելի լավ կլինե՞ր:
– Այո՛, նախ եւ առաջ Մարտի 1 չէր լինի: Ընդհանրապես իշխանության ռոտացիայի խնդիրը հասարակության կողմից նույնպես պետք է ընդունելի լինի, հասարակությունը պետք է ասի` լավ, հիմա թող լինի ոչ թե Պողոսը, այլ Պետրոսը: Մեզ մոտ, սկսած 1995-ից, որքան ես հիշում եմ, պարտված կողմը չի ճանաչել ընտրությունների արդյունքները: Նա ասում է՝ ընտրությունների արդյունքները կճանաչեմ, եթե հաղթեմ: Եվ դա խնդիր է, վատ է ազդում քաղաքական համակարգի կայունության վրա: Մեր հասարակությունը բաժանված է, կան մարդիկ (որոնց քանակը քիչ չէ), որ համոզված են, թե ընտրությունները կեղծվել են: Ֆրանսիան էլ 1789-ից սկսած դողէրոցքի մեջ էր մոտ 150 տարի, քանի որ մարդիկ իշխանության ռոտացիայի արդյունքը չէին ընդունում: Բայց որպեսզի քաղաքական համակարգը շարունակի հետագայում էլ գործել եւ կառուցել ինքն իրեն, դրա համար պետք է հասարակության կողմից ընտրությունների արդյունքների ճանաչում: Դրան էլ շատ կօգնի այն, որ քաղաքական գործիչները ճանաչեն ընտրությունների արդյունքները: Իսկ դրա համար էլ պետք են քաղաքական կուսակցություններ, որոնք չեն գործում որպես ընտրությունների ժամանակ մեկանգամյա օգտագործման զենք: Քաղաքական կուսակցությունը պետք է աշխատի անընդմեջ, մշտապես, պետք է ներկայացված լինի բոլոր շրջաններում` բավականաչափ հեղինակություն վայելող մարդկանցով: Նման քաղաքական կուսակցություններ մենք չունենք: Պատկերացրեք, ինչ-որ գյուղում ապրող քաղաքացի, որը գոհ չէ (հասարակության ահռելի մասը իրականում դժգոհ է): Բայց ի՞նչ կարող է նա անել իր այդ դժգոհության հետ, ո՞ւր կարող է գնալ եւ ասել` ահա իմ դժգոհությունը, ինչ-որ բան արեք: Նա իր համար լուրջ քաղաքական կուսակցություն, որպես այդպիսին, չունի: Միայն 4-5 տարին մեկ գալիս է ինչ-որ մեկը ու ասում` բերեք ձեր դժգոհությունն ինձ մոտ: Եվ այդ ժամանակ էլ լինում է այն, ինչ լինում է: Ընտրություններից հետո էլի չի ստացվում, նա էլի հիասթափվում է ու գնում-մնում իր դժգոհության հետ: Արեւմտյան քաղաքացին դժգոհությունը տանելու տեղ ունի, նա ընտրություններին սպասելու կարիքը չունի:
– Ընդդիմությունը այլընտրանքային կառավարություն է ստեղծել, որն ունի տարբեր ոլորտներին առնչվող հանձնաժողովներ, որոնք աշխատելու են կոնկրետ խնդիրների լուծման, առաջարկությունների մշակման շուրջ: Արդյո՞ք դա նշանակում է, որ ընդդիմությունն այլեւս հրաժարվում է հանրահավաքային պայքարից եւ անցնում է գործողությունների պասիվ փուլի ու դառնում իշխանության պատկերացրած, այսպես ասած` «կառուցողական» ընդդիմությունը:
– Այն, ինչ ես ձեզ հենց նոր ասացի, նրանք էլ են հասկանում: Այսինքն` նրանք արդեն ցանկանում են աշխատել անընդմեջ, ստեղծել մշտական գործող ինչ-որ կառույցներ, դառնալ քաղաքական ուժ` բառի արեւմտյան իմաստով: Կստացվի՞ արդյոք, թե՞ ոչ, չգիտեմ, կապրենք՝ կտեսնենք: Մինչ այժմ Հայաստանում որեւէ մեկի մոտ դա չի ստացվել: Դա շատ դժվար է, դրա համար շատ բան է պետք. պետք է լուրջ ֆինանսական բազա, յուրաքանչյուր մարզում աշխատելը դա փող է: Պետք են լուրջ փորձագետներ, որոնք միգուցե քիչ են Հայաստանում, եւ այդ դեպքում նրանց կարելի է գնել-բերել արտասահմանից. դա էլ է փող: Պետք է այլ բնույթի ամենօրյա աշխատանք: Անհրաժեշտ է մարդկային ուրիշ զանգված: Այն մարդիկ, որոնք պաշտպանել են Տեր-Պետրոսյանին, չափազանց ծայրահեղական են, նրանք ուզում են ամեն ինչ եւ հիմա: Պետք են ԶԼՄ-ներ` էլեկտրոնային, դրա համար փող է պետք: Եթե ՀԱԿ-ին կամ որեւէ մեկին հաջողվի դառնալ նման քաղաքական ուժ, դա պարզապես հրաշալի բան կլինի:
– Համաներման մասին որոշումն ընդունելուց հետո ընդդիմությունը հայտարարում է, որ դա տեղի է ունեցել իր եւ Եվրոպական կառույցների ճնշման արդյունքում, իսկ իշխանական ուժերն էլ հայտարարում են, թե դա բացառապես ՀՀ նախագահի բարի կամքի դրսեւորումն էր: Հասարակության կողմից այդքան սպասված համաներումն ըստ Ձեզ` ինչի՞ արդյունք էր:
– Դարձյալ նրանց վեճը տերմինների շուրջ է: Ի՞նչ է նշանակում` ճնշում: Այո՛, ճնշում էր, քաղաքականությունն ընդհանրապես այդպիսի բան է, մարդիկ ինչ-որ բան են անում` իրար վրա ազդելով: Դուք ի՞նչ է, մտածում եք՝ Արեւմտյան երկրների նախագահները, վարչապետերը զիջումներ են անում, որովհետեւ բարի մարդի՞կ են: Կամ կարծում եք` այնտեղ իշխանության փոփոխություն է լինում, որովհետեւ չե՞ն ուզում հավերժ սուլթան մնալ: Ո՛չ, կա քաղաքական ճնշում, այդպիսին է մեխանիզմը: Իհարկե, համաներումը կատարվեց ընդդիմության, եվրոկառույցների ճնշման արդյունքում: Ու նաեւ` սոցիալական խմբերի, որովհետեւ միայն ընդդիմադիր քաղաքական գործիչները բավարար չեն: Ընդդիմությունը միտինգ էր անում, այնտեղ մարդիկ էին գալիս, նաեւ` թերթերում էին դժգոհություն հայտնում: Նաեւ` Արեւմուտքից էին ճնշում, ասում` տղերք, ձեզ կարգին պահեք: Այլ հարց է, որ ես այդ «ճնշում» բառը բացասաբար չեմ ընկալում: Այո՛, ճնշում էր, իսկ ուրիշ ի՞նչ կերպ կարող էր լինել: Իսկ եթե քաղաքականությունը կառուցվի այն հիմքի վրա, որ մարդիկ առանց ճնշման ամեն ինչ շատ լավ անեն, զուտ այն պատճառով, որ նրանց մայրերն իրենց շատ լավ են դաստիարակել, այդ դեպքում երբեք ոչինչ չի ստացվի: