Հարցերին պատասխանում է ԱԺ-ում ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանի մշտական ներկայացուցիչ, ՀՀ նախագահի աշխատակազմի քաղաքական հետազոտությունների ինստիտուտի խորհրդի նախագահ Գառնիկ Իսագուլյանը
– Ինչո՞ւ Հայաստանը մինչ օրս չի ճանաչել ԼՂՀ անկախությունը:
– Էթնոքաղաքական հակամարտությունների ծագման, իրադարձությունների ծավալման, ռազմական փուլի զարգացման եւ քաղաքական կարգավորման փուլին անցնելու միջազգային փորձը ցույց է տվել, որ ինքնավարություն հռչակած որեւէ տարածքի ճանաչումը բացարձակ երաշխիք չի հանդիսանում տվյալ հակամարտության դրական լուծման համար: Թայվանի օրինակը, որը ճանաչվել է 30-ից պակաս պետությունների կողմից, շուրջ 50 պետությունների կողմից ճանաչված Կոսովոն, որոնցից 22-ը ներկայացնում են Եվրոպական Միությունը, Աբխազիայի եւ Հարավային Օսիայի օրինակը, որոնք գործնականում ճանաչվել են մեկ երկրի կողմից, եւ, առավել եւս, Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետության օրինակը, որը բացառապես ճանաչվել է Թուրքիայի կողմից, ցույց են տալիս, որ ինքնավարություն հռչակած տարածքների իրական ընդգրկումը միջազգային հանրության շարքեր կարող է տեղի ունենալ այն պետությունների կողմից ճանաչման պարագայում, որոնք նախորդ փուլերում հանդես են եկել որպես նման ինքնավարության գլխավոր քաղաքական «ընդդիմախոսներ»: Այս առումով առանձնահատուկ վկայակոչելի են նորագույն պատմության օրինակները, որոնք լույս են սփռում բերված օրինակների այլ, հակառակ արտացոլումների վրա. Եթովպիան ճանաչեց Էրիթրեան, իսկ Ինդոնեզիան ճանաչեց Արեւելյան Թիմորը:
Ակնհայտ է, որ Թայվանը եւ Կոսովոն միջազգային հանրության լիիրավ անդամներ կդառնան միայն այն ժամանակ, երբ նրանք կճանաչվեն համապատասխանաբար՝ Չինաստանի եւ Սերբիայի կողմից, իսկ Աբխազիան ու Հարավային Օսիան նույն շարքերը կհամալրեն միայն Վրաստանի կողմից ճանաչման պարագայում, Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետությունն իր հերթին անսահմանափակ հիմքերով կընդգրկվի միջազգային հանրության մեջ, եթե այն ճանաչեն Կիպրոսի Հանրապետությունը եւ Հունաստանը: Հայաստանը մինչ օրս չի ճանաչել ԼՂՀ անկախությունը, քանի որ գտնում է, որ դրանով կարգավորման գործընթացը արդյունավետ շարունակություն չի ստանա, այլ հակառակը, կընդունի առճակատման բնույթ: Հայաստանի համար ԼՂՀ-ն փաստացի անկախ պետություն է, պետություն դե ֆակտո անկախությամբ, որի լիարժեք դրսեւորմամբ ինքնավարությունը (դե ֆակտո եւ դե յուրե) եւ լայն միջազգային ճանաչման ուղի դուրս գալը հնարավոր են, եթե Ադրբեջանը համարժեքորեն գնահատի վաղուց կայացած իրողությունը եւ ճանաչի ԼՂՀ անկախությունը: Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման բանակցային գործընթացի ներկայիս փուլում հանդես գալով հայկական կողմի շահերի արտահայտիչ՝ Հայաստանը առանձնահատուկ պատասխանատվություն է կրում տվյալ գործընթացի արդյունավետության համար, քանի որ այդ հարցում նա ներկայացնում է նաեւ ԼՂՀ շահերը: Միայն ԼՂՀ ժողովրդի, որին պատկանում է իշխանությունը, կամքից է կախված ինքնորոշման ուղու հետագա ընտրությունը: Հայաստանը ԼՂՀ-ի փոխարեն չի որոշում այնպիսի հարց, ինչպես ինքնորոշման ուղու ընտրությունը, այլ միայն օգնում է Ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման ընդհանուր գործընթացը առաջընթացի շրջանակներում պահպանելուն, քանի որ միայն այդ պայմաններում կարող է ձեռք բերվել անհրաժեշտ քաղաքական փոխզիջումը՝ հակամարտության բոլոր կողմերի մասնակցությամբ:
– Հայաստանի եւ ԼՂՀ-ի համար ի՞նչ է փոխզիջում հասկացությունը, որպես Ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորմանը արդյունավետ ընթացք հաղորդելու անհրաժեշտ տարր:
– ԼՂՀ հիմնախնդրի կարգավորման մեջ փոխզիջման մասին շատ եւ տարբեր առիթներով է խոսվում: Սակայն, ակնառու է նման փոխզիջման բնույթի ինչպես ընդհանուր ընկալման բացակայությունը, այնպես էլ պատկերացումները՝ դրա բովանդակային պարունակության մասին: Հակամարտության կողմերի համար եկել է ժամանակը նման փոխզիջման շրջանակների ու կոնկրետ բովանդակության ուրվագծման համար: Այս հարցում Հայաստանը եւ ԼՂՀ-ն հանդես են գալիս միասնական դիրքերից: Մեր հասկացությամբ փոխզիջումը, որը նշանակում է նաեւ հայկական կողմի որոշակի զիջում, եւ որը կարգավորման գործընթացին պետք է հաղորդի կոնստրուկտիվ բնույթ, ինչը նույնքան կոնստրուկտիվ, հետեւաբար նաեւ, շատ հարցերում «զիջման» բնույթի գործողություններ է ենթադրում Ադրբեջանի կողմից, հետեւյալն է: Այստեղ կարելի է առանձնացնել փոխզիջման տարրեր, որոնք արդեն առկա են ներկա փուլում որպես հայկական կողմի զիջումներ, ինչպես նաեւ տարրեր, որոնք հնարավոր են հեռանկարում: Փոխզիջման ներկայիս տարրերն են. 1. մինչ օրս ԼՂՀ անկախության պաշտոնապես դե յուրե չճանաչված լինելը Հայաստանի կողմից, 2. բանակցությունների ներկայիս երկկողմ ձեւաչափը, որը հայկական կողմից պաշտպանվում է բացառապես Հայաստանի կողմից՝ Ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման գործընթացում միաժամանակ ներկայացնելով ԼՂՀ-ն (հաշվի առնելով այն, որ ԼՂՀ-ն ունի միջազգային փաստաթղթերում ամրագրված բոլոր միջազգային-իրավական հիմքերը սեփական անունից հանդես գալու բանակցային գործընթացում՝ միջազգայնորեն ճանաչված հակամարտող կողմի կարգավիճակի հիմքի վրա), 3. նշված ձեւաչափում բանակցությունների շարունակումը Հայաստանի կողմից, չնայած Ադրբեջանի կողմից շարունակվող բացահայտ ռազմատենչ հայտարարություններին, որը պատեհ առիթ բաց չի թողնում ամենաբարձր մակարդակներում ռազմա-ռեւանշիստական հայտարարություններ հնչեցնելու համար: Խոսելով ներկայումս ԼՂՀ կողմից վերահսկվող տարածքների մասին, հայկական կողմը կասկածի տակ չի դնում դրանց, որպես հայկական տարածքների պատմական, սոցիալ-մշակութային եւ քաղաքական-իրավական ինքնությունը:
– Հայաստանն ինչո՞ւ է հայտարարում բանակցային գործընթացում ԼՂՀ ուղղակի մասնակցության անհրաժեշտության մասին:
– Փոխզիջման վերոնշյալ տարրերից եւ ոչ մեկը, ոչ էլ Ղարաբաղյան հիմնախնդրի կոնստրուկտիվ կարգավորման գործընթացն ընդհանուր առմամբ ձեռք բերելի չեն, եթե տեղի չունենա ԼՂՀ կարգավիճակի՝ որպես բանակցային գործընթացի անմիջական մասնակցի վերականգնում: Մենք խոսում ենք բանակցային գործընթացի մասին, սակայն Ղարաբաղյան Հիմնախնդրի կարգավորման ներկայիս փուլում կարելի՞ է արդյոք այն դիտարկել ավարտուն ու միջազգային պրակտիկային առավել համարժեք որակով, երբ հակամարտության միջազգայնորեն ճանաչված կողմերից մեկը փաստացի միջնորդավորված մասնակցություն ունի այդ գործընթացում: Չի կարելի ասել, թե ԼՂՀ-ն դուրս է բերված բանակցությունների ներկա ձեւաչափից, քանի որ այն ամենն, ինչ տեղի է ունենում կարգավորման ընթացքում, միջազգային միջնորդների՝ ի դեմս ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների, ջանքերով պայմանավորված ակտիվությունը, հիմնականում ծավալվում են կարգավորման գործընթացի վրա իրական ներգործություն ունեցող միջոցառումների մասին ԼՂՀ-ին տեղյակ պահելով, նրան ընդգրկելով կամ անմիջական մասնակից դարձնելով: ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներն իրենց վերջին շրջանի «մաքոքային» դիվանագիտության կետերից մեկն ընտրում են ԼՂՀ մայրաքաղաք Ստեփանակերտը: ԼՂՀ Նախագահը Հայաստանի Նախագահի կողմից տեղյակ է պահվում բանակցային գործընթացի բոլոր ընթացիկ փոփոխությունների մասին: Սակայն, չի կարելի ասել նաեւ, որ անմիջական բանակցային սեղանի շուրջ ԼՂՀ բացակայությունը չի անդրադառնում այդ բանակցությունների բնույթի վրա: Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահների, հակամարտության նշված կողմերի արտգործնախարարների միջեւ հանդիպումների ներկայիս երկկողմ ձեւաչափում ԼՂՀ մասնակից չլինելը մեկ բան է նշանակում. բանակցություններ, որպես այդպիսիք, գոյություն չունեն: ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի աջակցությամբ, հակամարտության երկու կողմերի ներկայիս ջանքերը կարելի է անվանել խորհրդակցություններ, տեսակետների փոխանակում, սկզբունքների համաձայնեցում, սակայն՝ ոչ բանակցություններ: Վերջիններս միջազգայնորեն ընդունված ու անհրաժեշտ ձեւաչափով օրակարգում ի հայտ կգան, երբ բանակցությունների սեղանի շուրջ կնստի հակամարտության հիմնական կողմերից մեկը՝ ԼՂՀ-ն: Վերջինիս մասնակցությունը Ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման բոլոր պաշտոնական գործընթացներին անհրաժեշտ եւ անփոխարինելի պայման է հանդիսանում` ամբողջ խաղաղ գործընթացը բանակցությունների կայուն ու կոնստրուկտիվ ռելսերի վրա դնելու համար:
– Եթե բանակցություններում ԼՂՀ անմիջական ընդգրկման մասին Հայաստանի ցանկությունը ներկա փուլում լուծում չի ստանում, ապա ինչո՞ւ է նա շարունակում իր մասնակցությունը Ադրբեջանի հետ երկկողմ բանակցություններում:
– Հաշվի առնելով վերոնշյալը, պատասխանն ակնհայտ է: Հենց դրանում են կայանում Հայաստանի կոնստրուկտիվ մոտեցումը Ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման ամբողջ գործընթացին եւ կարգավորման ներկայիս փուլում հայկական կողմի փոխզիջման խնդրին: ԼՂՀ խնդրի կարգավորման շուրջ ձեւավորվել է դրա էությանը անհամապատասխան բանակցային գործընթացի անհամամասնական պատկեր: Այդ անհամամասնության ակունքներն ընկած են Ղարաբաղյան հակամարտության ընդհանուր սխալական ընկալման հիմքում, որպես հակամարտություն ՀՀ-ի եւ Ադրբեջանի միջեւ: Սա հակամարտության իրական պատկերի բացարձակ խեղաթյուրում է, որը որպես անվիճելի փաստ քարոզվում է Ադրբեջանի կողմից: Իրականում դա նրա «վախերն են» եւ ցանկալին իրականության տեղ ներկայացնելը: Հայաստանը միշտ ԼՂՀ կողքին է, բայց՝ ոչ ԼՂՀ-ի փոխարեն: Դա այդպես էր թե Ղարաբաղյան հակամարտության արդի փուլի սկզբում՝ սկսած 1988 թ., թե ԼՂՀ-ի դեմ Ադրբեջանի ռազմական ագրեսիայի ընթացքում (1991-1994թթ. ռազմական գործողությունները), դա շարունակվել է նաեւ 1994թ. մայիսին երեք կողմերի միջեւ ստորագրված զինադադարից հետո մինչ օրս ընթացող հակամարտության խաղաղ կարգավորման գործընթացում: Դեռեւս 1988-1989թթ. ԽՍՀՄ տարիներին, Հայաստանն ու Լեռնային Ղարաբաղը հետեւողականորեն դեպի իրենց անկախությունն էին շարժվում՝ համատեղ հիմքերի վրա, անցնելով այդ ուղու տարբեր փուլեր: Հայտնի է, որ 1989 թ. դեկտեմբերի 1-ին Հայկական ԽՍՀ եւ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը որոշեցին վերամիավորվել միացյալ ՀՀ-ի կազմում: Տվյալ որոշման հիման վրա 1990թ. մայիսի 20-ին անցկացվեցին Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի ընտրություններ, որին մասնակցեց նաեւ ԼՂԻՄ բնակչությունը (մարզի տարածքում ստեղծվեցին 11 ընտրական տեղամասեր): Հայաստանի Գերագույն խորհուրդ (Խորհրդարան) այն ժամանակ ընտրվեցին նաեւ ԼՂԻՄ ներկայացուցիչներ: Այդպիսով, եթե Ադրբեջանական ԽՍՀ մասնակցում էր այն գործընթացներին, որոնք ընթանում էին ԽՍՀՄ՝ որպես միասնական պետության պահպանման շուրջ (1991 թ. մարտի 17-ի հանրաքվեի ժամանակ այս միութենական հանրապետության բնակչությունը ճնշող մեծամասնությամբ քվեարկեց միասնական խորհրդային պետության պահպանման օգտին), ապա Հայաստանը եւ Լեռնային Ղարաբաղը սեփական պետականության կառուցման ու ամրապնդման հարցում այլ ճանապարհ ընտրեցին: Ոչ Հայաստանի տարածքում, ոչ էլ Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում 1991 թ. մարտի 17-ին հասարակական հանրաքվե տեղի չունեցավ: Կարելի է վստահորեն ասել, որ այն ժամանակ ԼՂՀ-ն Ադրբեջանի կողմից ենթարկվեց բացահայտ ագրեսիվ գործողությունների, երբ նա որոշում էր պետականաշինության իր կողմնորոշիչները եւ դրանց համապատասխան սկսում էր ինստիտուցիոնալ առումով կազմավորվել: Այդպես էր 1989թ. դեկտեմբերի 1-ից հետո, ինչն արտացոլվեց նաեւ Խորհրդային Ադրբեջանի ամբողջ հայության վրա, որն այդ միութենական հանրապետության տարածքում իր վրա կրեց ազգային զտումների վերջին ալիքը (1990 թ. հունվարի կեսի Բաքվի ջարդերը), այդպես էր նաեւ 1991 թ. սեպտեմբերի 2-ից հետո, երբ Ադրբեջանը պետական մակարդակով ձեռնամուխ եղավ ռազմական կամպանիայի տոտալ իրականացմանը՝ ուղղված ԼՂՀ գոյության դեմ: ԼՂՀ հակամարտության բոլոր փուլերում Հայաստանը ջանում էր աջակցել դրա կարգավորմանը եւ այդ ընթացքում փորձում էր կարգավորման զինանոցից չբացառել աջակցության ոչ մի կոնստրուկտիվ հնարավորություն: Այժմ նույնպես, երբ 1998 թ. ԼՂՀ-ն հայտնվել է կարգավորման պաշտոնական գործընթացից «դուրս», Ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման մեջ Հայաստանը իր ուրույն բեռն է կրում՝ հանդես գալով եւ իր, եւ ԼՂՀ անունից: Միեւնույն ժամանակ, Հայաստանի այդ ջանքերում առկա է մեծ «բայց»: Նշված բեռի հավելյալ մասնաբաժինը 1998թ. վերցվել էր հենց ելնելով Ադրբեջանին օգնելու ցանկությունից՝ չեզոքացնելու համար ուղիղ բանակցություններում ԼՂՀ մասնակցությամբ պայմանավորված նրա «վախը»: Սակայն, ամեն տարի հաստատվում է այն, որ Ադրբեջանը չարաշահում է Հայաստանի կողմից դրսեւորած բարի կամքը եւ մեծ ջանքեր է գործադրում նրան այլ կերպ ներկայացնելու համար: Տարեցտարի Ադրբեջանի կողմից ուժեղացվում են ռազմատենչ հայտարարությունները, որոնք խառնված են նավթային ու գազային «ինքնագերագնահատմանը», եւ բացառվում են ԼՂՀ-ն՝ որպես Ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման մեջ ինքնաբավ ու անփոխարինելի սուբյեկտ դիտարկելու բոլոր հնարավորությունները, միջպետական համագործակցության բոլոր հնարավոր միջազգային հարթակներում բացահայտ քարոզչական «հարձակում» է իրականացվում Հայաստանը «ագրեսոր» ներկայացնելու համար: Օգտվելով հարմար առիթից եւ ամենը շրջված ձեւով ներկայացնելով, ադրբեջանական քարոզչությունը իրեն ներկայացնում է որպես տուժած կողմ, իսկ Հայաստանին ներկայացնում է որպես «իր տարածքները զավթած ագրեսորի»: Հայաստանին «ագրեսիվ» քաղաքականության մեջ կարելի կլիներ կասկածել միայն այն պարագայում, եթե նա, օրինակ, 1991-1994 թթ. ռազմական գործողությունների ընթացքում զբաղեցներ Նախիջեւանի տարածքը: Ի դեպ, այդ պահին նման քայլի համար Հայաստանը ծանրակշիռ քաղաքական ու իրավական հիմքեր ուներ: Նախիջեւանը, որը մինչեւ 1918թ. մարզի թուրքական զավթումը. համաձայն բոլոր միջազգային համաձայնագրերի, հանդիսանում էր Հայաստանի մի մասը (հայկական Նախիջեւան), 1921 թ. Կարսի պայմանագրով ստացավ ինքնավար տարածքի կարգավիճակ Ադրբեջանական ԽՍՀ հովանավորության տակ: 1991 թ. ակտերի համաձայն, հրաժարվելով Ադրբեջանական ԽՍՀ իրավական ժառանգությունից, Ադրբեջանական Հանրապետությունը չի հանդիսանում Խորհրդային Ադրբեջանի իրավահաջորդը: Այդպիսով, Նախիջեւանի կարգավիճակի վերաբերյալ Կարսի պայմանագրի համապատասխան նորմերը չեն տարածվում ներկայիս Ադրբեջանի վրա եւ ինքնավար հանրապետության կարգավիճակով Նախիջեւանի ընդգրկումը Ադրբեջանի կազմում հանդիսանում է Կարսի պայմանագրի տառի եւ ոգու խախտում: Համաձայն այդ պայմանագրի 5-րդ հոդվածի` Հայաստանը երաշխավոր է հանդես գալիս Նախիջեւանի կարգավիճակի՝ որպես Ադրբեջանի հովանավորության տակ գտնվող ինքնավար տարածքի, այլ ոչ թե վերջինիս կազմում գտնվող տարածքի համար: Եթե այս նորմը խախտվում է պայմանավորվող այլ կողմերի կողմից (Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի), ապա Հայաստանը եւս իր շահերի երաշխավորման համար կարող է համապատասխան գործողություններ ձեռնարկել՝ հաշվի առնելով Կարսի պայմանագրին նախորդող Նախիջեւանի կարգավիճակը: Բացի այդ, երբ համեմատում ես Կարսի պայմանագրի երկու հոդվածները, որոնց համաձայն լուծվել են Նախիջեւանի եւ Աջարիայի տարածքային խնդիրները (համապատասխանաբար 5-րդ եւ 6-րդ հոդվածները), ակնհայտ է դառնում, որ եթե ըստ
6-րդ հոդվածի` Թուրքիան «համաձայնվել է Վրաստանին զիջել սյուզերենությունը» Աջարիայի նկատմամբ, ապա ըստ 5-րդ հոդվածի նորմի` Հայաստանը միայն համաձայնվել է «Նախիջեւանի շրջանը ինքնավար տարածք է ձեւավորում Ադրբեջանի հովանավորության տակ» դրույթին: Այսպիսով, ներկա փուլում Հայաստանը հանդիսանում է ոչ միայն Կարսի պայմանագրով նշված Նախիջեւանի շրջանի կարգավիճակի երաշխավորը, այլ նաեւ պահպանել է այդ շրջանի կարգավիճակը վերանայելու պահանջի իր իրավունքը, քանի որ բացարձակ կարգով չի հրաժարվել այդ տարածքի նկատմամբ սուվերենությունից: 1990-ական թվականների սկզբներին Նախիջեւանի նկատմամբ Հայաստանի հնարավոր արձագանքի քաղաքական բաղկացուցիչը մատնանշում է, որ 1992 թ. Ղարաբաղյան հակամարտության գոտում ինտենսիվ ռազմական գործողությունների սկսման պահից Հայաստանը գտնվում էր հակամարտության մեջ Թուրքիայի ընդգրկման ուղղակի սպառնալիքի տակ, որը կարող էր դրսեւորվել կամ թուրքական զորքերի ուղղակի ներխուժմամբ Հայաստանի տարածք, կամ Թուրքիայի կողմից Նախիջեւանի ռազմական օկուպացիայով: Հաշվի առնելով այդ սպառնալիքները եւ իրավիճակի նման զարգացումները, Հայաստանը կարող էր կանխարգելիչ գործողությունների գնալ, որպեսզի անվտանգ պահեր իր սահմանները, մասնավորապես նախիջեւանյան ուղղությամբ: Զուտ ռազմական տեսանկյունից դա առանձնակի խնդիր չէր ներկայացնում Հայաստանի Զինված ուժերի համար: Սակայն դա տեղի չունեցավ: Եվ դա եւս մեկ անգամ հաստատում է Հարավային Կովկասում «ագրեսիվ» մտադրությունների մեջ ՀՀ-ին կասկածելու հիմքերի բացակայությունը: Այսօր իսպառ բացակայում են ոչ միայն հիմքերը, այլ նույնիսկ նախադրյալները Ադրբեջանին, որպես հակամարտության այնպիսի կողմ դիտարկելու համար, որը հակամարտության բոլոր կողմերի միջեւ վստահության եւ նրանց հետագա հաշտեցման սկզբունքների հիման վրա Ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման հարցում պատրաստ է անցնել քաղաքական փոխզիջման իր ուղին: Ադրբեջանի Ազգային անվտանգության հայեցակարգի երկրորդ պարբերությունն իսկ արդեն սկսվում է «ՀՀ-ի ռազմական ագրեսիայի» արձանագրմամբ, որի հետ «երիտասարդ հանրապետությունը (ի նկատի է առնվում Ադրբեջանը) բախվեց իր անկախության առաջին տարիներին»: Այնուհետեւ, հայեցակարգի դրույթների շարադրման ամբողջ ընթացքում, հիշատակվում են «Հայաստանի ագրեսիան» եւ «Ադրբեջանի տարածքների զավթումը Հայաստանի կողմից»: Ադրբեջանի Ազգային անվտանգության հայեցակարգի «Տարածաշրջանի երկրների հետ համագործակցությունը» բաժնում հռչակվում է, որ «Ադրբեջանի Հանրապետության համար ընդունելի չէ Հայաստանի հետ համագործակցությունը, քանի դեռ նա չի հրաժարվել իր ագրեսիվ քաղաքականությունից»: Ադրբեջանի հայեցակարգային քաղաքական փաստաթղթերում ամրագրված այս անհանդուրժողական թեզերի հիմնապատկերի վրա Հայաստանի Ազգային անվտանգության ռազմավարության համապատասխան դրույթները քաղաքական ու իրավական առումով զուսպ են, արտացոլում են հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների օբյեկտիվ իրողությունը: Հայաստանի Ազգային անվտանգության ռազմավարության մեջ նշված է Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ դիվանագիտական հարաբերությունների բացակայության փաստը, որը «պայմանավորված է ԼՂՀ հակամարտությամբ»: Նպատակահարմար ենք գտնում նշել, որ ՀՀ Ազգային անվտանգության ռազմավարության համապատասխան դրույթները լիովին համահունչ են Ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման գործընթացում վերջինիս առաքելության էությանը: «Ադրբեջանն ընտրել է տարածաշրջանային համագործակցության ծրագրերից Հայաստանին մեկուսացնելու քաղաքականությունը: ԼՂՀ հակամարտության կարգավորման հարցում ՀՀ-ի դիրքերի վրա ճնշում գործադրելու նպատակով, Ադրբեջանը հրաժարվում է թե երկու երկրները միացնող տրանսպորտային ուղիների շահագործումից, թե տարածաշրջանային նախագծերի շրջանակներում երկու երկրների միջեւ համագործակցության եզրերի որոնմանն ուղղված Հայաստանի ու միջազգային հանրության կողմից արված առաջարկություններից: Հայաստանը գտնում է, որ տարածաշրջանային ու անդրսահմանային համագործակցությունը կարող է շոշափելի դրական ազդեցություն ունենալ փոխադարձ վստահության հաստատման ու ամրապնդման վրա: Հայաստանը շարունակում է ջանքեր գործադրել հակամարտող կողմերի միջեւ փոխադարձ վստահության մթնոլորտի ձեւավորման համար եւ այդ նպատակով տարբեր մակարդակներում համագործակցություն, փոխադարձ շփումներ եւ այցելություններ է նախաձեռնում»: Ադրբեջանի Ազգային անվտանգության հայեցակարգն ընդունվել է 2007 թ. մայիսի վերջին՝ Հայաստանի Ազգային անվտանգության ռազմավարության ընդունումից ավելի քան երեք ամիս անց: Այսինքն, ադրբեջանական ղեկավարությունը հնարավորություն ուներ Հայաստանի Ազգային անվտանգության ռազմավարության համապատասխան դրույթներին ծանոթանալու եւ իր արեւմտյան հարեւանի հետ երկկողմ հարաբերությունների հաստատման հեռանկարի հարցում իր դիրքորոշումներն ու առաջնահերթությունները որոշելու համար: Փոխադարձ վստահության ձեւավորման համար տարածաշրջանային համագործակցության Հայաստանի առաջարկություններին ի պատասխան էլ ավելի կարծրացավ Ադրբեջանի դիրքորոշումը, որն իր արտացոլումը գտավ այդ երկրի կողմից 2008 թ. դեկտեմբերին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեա ներկայացված տխրահռչակ զեկույցներում: Այս քաղաքականությունը շարունակվում է մինչ օրս: Ադրբեջանի պաշտոնատար անձինք խոսում են «հայկական ագրեսիայի ընթացքում ադրբեջանական տարածքներում գործած միջազգային հանցագործությունների մասին»: Առանձին արտահայտություններում «հայկական ագրեսիայի ընթացքում իրագործած միջազգային հանցագործությունների մեջ մեղադրվող ֆիզիկական անձանց միջազգային պատասխանատվության կանչելու» փորձերը նրանք կապում են Ադրբեջանի Ազգային անվտանգության հայեցակարգի դրույթների հետ: Այսպես, Ադրբեջանի զինվորական դատախազի առաջին տեղակալ, «Ադրբեջանի նկատմամբ Հայաստանի ագրեսիայի ընթացքում գործած հանցագործությունների հետաքննության համատեղ օպերատիվ-քննչական խմբի ղեկավար» Ի. Մամեդովը բոլորովին վերջերս նշել է, որ «համաձայն միջազգային կոնվենցիաների 2007 թ. մայիսի 27-ին ընդունվել է Ադրբեջանի ազգային անվտանգության հայեցակարգը, որում հստակ նշված են ադրբեջանական տարածքում միջազգային հանցագործություններ իրագործած անձանց քրեական պատասխանատվության ենթարկելու հարցերը»: Ադրբեջանական կողմն իր զինվորական դատախազի առաջին տեղակալի շուրթերով նախազգուշացնում է, որ «չարագործությունների համար այդ անձանց հարցաքննության, քրեական պատասխանատվության ենթարկելուց հետո, տվյալ հանցագործությունների մեջ մեղադրվող անձանց շրջանակները զգալիորեն կընդլայնվեն»: Բացի բացահայտ քարոզչական հարձակման արտաքին տեսանկյունը, Ադրբեջանը ջանքեր է գործադրում իր ներքին հասարակական-քաղաքական դաշտում համապատասխան դոկտրինը արմատավորելու համար: Եթե Հայաստանը փոփոխություններ չտեսնի Ադրբեջանի ներկայիս դիրքորոշումների մեջ, ապա նա բոլոր հիմքերը կունենա այդ հանրապետության հետ երկկողմ բանակցությունների ձեւաչափից դուրս գալու համար՝ իրեն վերապահելով կարգավորման գործընթաց վերադառնալու իրավունքը, վերջինիս միջազգայնորեն ճանաչված եռակողմ ձեւաչափի վերականգնման պարագայում:
– Ի՞նչ կշահի Ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման բանակցային գործընթացը՝ ԼՂՀ անմիջական մասնակցության դեպքում:
– Այս դեպքում բանակցային գործընթացը կունենա ավարտուն, լիաֆորմատ եւ կոնստրուկտիվ տեսք: Դրական հիմքեր կստեղծվեն հարցերի ամբողջ սպեկտրի շուրջ հակամարտության երկու հիմնական կողմերի՝ ԼՂՀ-ի եւ Ադրբեջանի միջեւ համաձայնության ձեռքբերման համար, որոնք լուծելի են հենց տվյալ սուբյեկտների անմիջական եւ ուղղակի մասնակցության պարագայում: Նման հարցերի շարքին պետք է դասել. 1. կարգավորման ներկայիս փուլում եւ հետագա միջպետական հարաբերություններում ուժի եւ ուժի սպառնալիքի չկիրառման մասին փոխադարձ երաշխավորումը, 2. փոխադարձ ճանաչումը որպես սուվերեն պետություններ, 3. տարածքների փոխանակումը միմյանց տարածքային ամբողջականության վերականգնման համար այն սահմաններում, որոնք կապահովեն երկու հանրապետությունների անվտանգ ու կայուն զարգացումը, 4. բոլոր տեղահանված անձանց վերադարձը իրենց նախկին բնակեցման տարածքներ, որը կիրականացվի այդ վերադարձի կամավորության ու անվտանգության սկզբունքների հիման վրա: Բացի այդ, բանակցությունների այս ձեւաչափը, վերջնական կարգավորման իր առաջընթացի որոշակի փուլում կարող է նախատեսել նաեւ Ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման շահագրգիռ կողմերից մեկի՝ 1991-1992թթ. ԼՂՀ տարածքը լքած նախկին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի ադրբեջանական բնակչության ներկայացուցիչների ներգրավումը: Ադրբեջանական բնակչության ներկայացուցիչները կարող են ներգրավվել ԼՂՀ-ում իրենց հետագա կարգավիճակի հարցի քննարկումներին, որի շրջանակներում նրանք կարող են օգտվել ժողովրդավարական պետության մեջ ազգային փոքրամասնությունների միջազգայնորեն ճանաչված բոլոր իրավունքներից: Իր կողմից, ԼՂՀ-ն կարող է մշակել եւ պետականորեն ընդունել ԼՂՀ-ում նախկին ԼՂԻՄ ադրբեջանական բնակչության հասարակական-քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական, մշակութային ինտեգրման հայեցակարգը:
– Ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման գործընթացի ներկա պահին ինչի՞ վրա են կենտրոնացած ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների ու նրանց կողմից ներկայացված հիմնական դերակատարների ջանքերը:
– ԼՂՀ խնդրի կարգավորման շուրջ բոլոր միջնորդներին ու արտաքին դերակատարներին իրականում առաջին հերթին հետաքրքրում է հետեւյալը. ներկայումս ԼՂՀ կողմից վերահսկվող տարածքների փոխանցումը Ադրբեջանին (նման փոխանցման առավել տարածված տարատեսակը հինգ շրջաններն են, բացի նախկին Ադրբեջանական ԽՍՀ Քելբաջարի ու Լաչինի շրջանները) եւ ԼՂՀ պահպանումը դե ֆակտո պետականությամբ՝ նրան տրամադրելով որոշակի միջանկյալ կարգավիճակ, մինչեւ տարիներ անց Լեռնային Ղարաբաղի ինքնորոշման հարցի շուրջ հանրաքվեի իրականացումը: Միջնորդները չեն մտածում կարգավորման երկարաժամկետ հեռանկարի մասին, իսկ նրանց գործողությունները թելադրված են միայն կարճաժամկետ հրամայականով, այն է՝ ԼՂՀ կողմից վերահսկվող տարածքները տալ Ադրբեջանին: Նրանց հասկացությամբ «փոխզիջումը» դա յոթ շրջանների փոխանցումն է Ադրբեջանին՝ փոխարենը Լեռնային Ղարաբաղին տալով անվտանգության երաշխիքներ եւ պահպանելով դե ֆակտո պետականությունը: Ներկա փուլում այս սխեմայից դուրս համանախագահներից ոչ մեկը չի մտորում: Համանախագահներն անհրաժեշտ ուշադրություն չեն դարձնում հայկական կողմի այն փաստարկմանը, որ «փոխզիջման» նման սխեման բացարձակապես կենսունակ չէ Ղարաբաղյան հակամարտության գոտում երկարաժամկետ արդար խաղաղության ու կայունության ապահովման սկզբունքների տեսանկյունից: Անցյալի խորը դիտարկումը ցույց է տալիս, որ արտաքին դերակատարները հաճախ տեսադաշտից դուրս են թողնում Լեռնային Ղարաբաղի պետական անկախության կայացման սկզբունքային պահերը: Միջազգային ասպարեզի խոշոր դերակատարների համար այնպիսի գլոբալ հարցերի հիմնապատկերի վրա, ինչպիսիք են ԽՍՀՄ փլուզումը, Եվրոպական Միության եւ Հյուսիսատլանտյան դաշինքի ընդլայնումը, Ղարաբաղյան հիմնախնդիրն ունի ածանցյալ եւ իրավիճակային բնույթ: Արտաքին դերակատարները մինչ օրս այս խնդրին անդրադառնում են իրավիճակային ռեժիմով, ինչը հնարավորություն չի տալիս տեսնել Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի կողմից սեփական պետականությունը կերտելու իրավունքի խորքային հիմքերը:
– ԼՂՀ կողմից ներկայումս վերահսկվող տարածքներից թեկուզեւ մեկի հանձնումը մի՞թե կարող է կարգավորման գործընթացին ավելի կոնստրուկտիվ տեսք հաղորդել՝ ներկայիս տարածքային ստատուս-քվոյի համեմատությամբ:
– Բացարձակապես՝ ոչ: Ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման խաղաղ գործընթացը իրական «շահեկան» մակարդակի բարձրացնելու խոչընդոտներից մեկը հանդիսանում է հենց այն սխալ պատկերացումը, թե ԼՂՀ կողմից վերահսկվող բոլոր տարածքների կամ նրանց մի մասի զիջումը կարգավորման գործընթացը կարող է մոտեցնել դրական արդյունքի:
Իրականում, թեկուզեւ մեկ շրջանի կամ նույնիսկ շրջանի մի մասի զիջումը չի մեղմացնի եւ առավել եւս չի բացառի ԼՂՀ-ն զավթելու Ադրբեջանի ռազմատենչ հայտարարություններն ու ռազմական ջանքերը: Հակառակը, թեկուզ միայն մեկ շրջանի կամ շրջանի մի մասի զիջումը Ադրբեջանի մոտ առաջ կբերի նոր «պասիոնարություն» եւ ավելի կոշտ ու ուժային դիրքերի նոր խթաններ, նոր փաստարկներ եւ նոր «ախորժակ»: Այս ամենը կարող է հանգեցնել կանխատեսելի հետեւանքների: Զգալով հայկական կողմի զիջողականությունը, Ադրբեջանը կսկսի գործել «եթե մենք վերցրել ենք սա, ապա կվերցնենք նաեւ մնացածը» սկզբունքով, կդիմի 15 տարիների ընթացքում հայերի կողմից «զավթված» տարածքներում հասցված վնասի ընդգծմանն ուղղված ցուցադրական գործողությունների՝ ներկայացնելով այդ վնասի փոխհատուցման պահանջներ, իսկ հայերի կողմից լքված զինադադարի գիծը, արդեն որպես ադրբեջանական թիկունք, ռազմական առումով ԼՂՀ-ի դեմ ավելի վստահ կօգտագործվի ռազմական գործողությունների ձեռնարկման համար, հանձնված տարածքներ վերադարձված բնակչությունը կօգտագործվի ԼՂՀ-ի դեմ «չղեկավարվող», իսկ իրականում՝ ադրբեջանական իշխանությունների կողմից հրահրվող «պարտիզանական պատերազմի» համար, ինչպես նաեւ ադրբեջանական կողմից դեպի Հայաստան եւ ԼՂՀ բացված տրանսպորտային միջոցների ու կոմունիկացիաների դեմ դիվերսիոն գործողություններ կկազմակերպվեն: Հետեւելով ներկայիս քարոզչական իներցիային, Ադրբեջանը համապատասխան բնույթի տարբեր գործողությունների կդիմի, որոնց թվում կարելի է ենթադրել նյութական եւ բարոյական վնաստի փոխհատուցման, ինչպես նաեւ «ադրբեջանական տարածքների օկուպացիայի փաստի ու դրա հետեւանքների համար» հայկական քաղաքական գործիչներին ու զինվորականներին միջազգային քրեական պատասխանատվության ենթարկելու պահանջով հայցերի ներկայացումը միջազգային դատական մարմիններ: Այն, որ միջազգային հարթակներում նման գործողությունները հատուկ են Ադրբեջանին, հեշտ է համոզվել՝ հիշելով թերեւս 2008 թ. դեկտեմբերի վերջին այդ երկրի կողմից ՄԱԿ-ում տարածված զեկույցները: Թեկուզեւ մեկ շրջանի կամ նույնիսկ մեկ շրջանի որեւէ հատվածի զիջումը սրման կրիտիկական կետի կհասցնի ներքաղաքական իրավիճակը ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ ԼՂՀ-ում: Հայաստանում եւ ԼՂՀ-ում ի հայտ կգա ներքաղաքական խմորումների «Ադրբեջանին անհրաժեշտ կրիտիկական զանգված», որից նա կփորձի օգտվել: Այս առթիվ պետք է հիշել 2008 թ. մարտի 3-ին եւ 4-ին ԼՂՀ եւ Ադրբեջանի զինադադարի գծում հայկական Լեւոնարխ գյուղի մոտ տեղի ունեցած միջադեպը: Վերահսկվող տարածքները հօգուտ Ադրբեջանի զիջելու փոխարեն, ԼՂՀ-ին առաջարկելով անվտանգության միջազգային երաշխիքներ եւ իրավասուբյեկտության միջազգային սահմանափակ ինչ-որ միջանկյալ կարգավիճակ, միջազգային միջնորդները հարվածի տակ են դնում տարածաշրջանում ուժերի հավասարակշռությունը, որը հաստատվել ու խորը արմատներ է գցել վերջին 15 տարիների ընթացքում: Նույնիսկ խորհրդային տոտալիտար կարգերի ժամանակաշրջանում կենտրոնական իշխանությունները չկարողացան ապահովել հայկական բնակչության անվտանգությունը Ադրբեջանական ԽՍՀ-ում: Իշխանության խիստ կենտրոնացված խորհրդային ապարատն օժտված էր անհրաժեշտ բոլոր միջոցների ու մեթոդների զինանոցով, որն ի վիճակի էր արմատապես կասեցնել խորհրդային քաղաքացիների նկատմամբ ցանկացած անօրինական գործողությունները: Սակայն այդ ապարատը ի վիճակի չգտնվեց ժամանակին արձագանքելու հայերի զանգվածային սպանություններին ու էթնիկ զտումներին Ադրբեջանական ԽՍՀ-ում, նրանց պարփակ բնակության վայրերում՝ Սումգայիթում, Բաքվում, Կիրովաբադում եւ խորհրդային հանրապետության այլ քաղաքներում, որոնցում գործում էին խորհրդային իշխանության այնպիսի մարմիններ, ինչպիսիք էին պետական անվտանգության շրջանային ու քաղաքային կոմիտեները, ներքին գործերի մարմինները, ներքին զորքերի ստորաբաժանումները եւ ԽՍՀՄ այլ ուժային մարմինները: Հաշվի առնելով այս փորձը, Լեռնային Ղարաբաղի հայերը եւ 1988-1991 թթ. իրենց բնակության հարազատ վայրերը ստիպողաբար լքած ազգությամբ բոլոր հայերը բոլոր հիմքերն ունեն անվստահությամբ վերաբերվելու առաջարկվող անվտանգության միջազգային երաշխիքներին: Առավել եւս լավ հայտնի է, որ միջազգային միջնորդները հաճախ պարզապես ի վիճակի չեն կատարել իրենց խնդիրները) հիշենք թեկուզ նախկին Հարավսլավիայի տարածքում ռազմական բախման ընթացքում տեղի ունեցած Սրեբրենիցայի ողբերգական օրինակը: Հայկական կողմը չի կարող վստահել անվտանգության ադրբեջանական երաշխիքներին, որոնք նույնիսկ ամրագրված կլինեն միջազգային հանրության կողմից, քանի որ Ադրբեջանը շարունակում է այն ամենը, ինչը հնարավորություն չի տալիս նրան դիտարկել որպես ստանձնած միջազգային պարտավորությունների կատարումը ապահովող հուսալի գործընկեր: 1995 թ. փետրվարի 6-ին հակամարտության բոլոր երեք կողմերի ստանձնած Զինադադարի ռեժիմի ամրացման համաձայնագիրը չի կատարվում, եւ ավելին, Ադրբեջանը մտադիր չէ կատարելու նաեւ միջնորդների կողմից առաջարկված, այսպես կոչված, վստահության ամրապնդման միջոցառումները: ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահող երկրների արտգործնախարարները (Ռուսաստան, Ֆրանսիա) եւ փոխարտգործնախարարը (ԱՄՆ) 2008 թ. դեկտեմբերի 4-ին Հելսինկիում կայացած հանդիպման հայտարարության մեջ հակամարտող կողմերին առաջարկեցին զինադադարի գծից հեռացնել դիպուկահարներին: Ադրբեջանը խախտեց վստահության ամրապնդման նույնիսկ այս միջոցառումը: Շարունակելով այս գործելաոճը, Ադրբեջանը դարձավ իր իսկ չմտածված գործողությունների պատանդը, որոնք ներկայիս փուլում տեղ չեն թողնում հակամարտության հիմնական կողմերի միջեւ անհրաժեշտ վստահության ձեռքբերման համար: Այս առթիվ կարելի է հիշատակել ադրբեջանական բնակչության ԼՂՀ վերադարձին ուղղված Ադրբեջանի ջանքերը: Ի պատասխան այս ջանքերի, ԼՂՀ-ն հայտարարում է, որ նա սկզբունքորեն ճանաչում է ադրբեջանցիների վերադարձի իրավունքը, սակայն դրա հետ մի շարք ռիսկեր են կապված. քանի դեռ ստեղծված չէ վստահության մթնոլորտ` ղարաբաղյան ադրբեջանցիների վերադարձը Լեռնային Ղարաբաղ կարող է կործանարար լինել խաղաղ գործընթացի համար: Հակամարտության գլխավոր կողմերի՝ ԼՂՀ եւ Ադրբեջանի միջեւ վստահության մթնոլորտը կարգավորման ներկայիս փուլի այս եւ մի շարք այլ հարցերում ձեռքբերելի չէ՝ հաշվի առնելով Ադրբեջանի անզիջում կոշտ դիրքորոշումը հայ փախստականների վերադարձի վերաբերյալ բնակության իրենց նախկին վայրերը՝ Բաքու, Սումգայիթ, Կիրովաբադ եւ Ադրբեջանի այլ բնակավայրեր:
– Որո՞նք են ԼՂՀ հակամարտության գոտում հաստատված ուժերի տարածաշրջանային հավասարակշռության հիմնական տարրերը:
– 1994թ. ԼՂՀ անմիջական մասնակցությամբ ձեռք բերված զինադադարի պահպանումը հնարավոր չէ առանց ԼՂՀ Զինված ուժերի: Հակամարտության գոտում բացակայում է այն արտաքին ուժը, որն իր ռեսուրսներով կիրականացներ զինադադարի ապահովումը եւ հակամարտության կողմերին զերծ կպահեր ինտենսիվ ու լայնածավալ մարտական գործողություններից: Տարածաշրջանում առավել մարտունակ ԼՂՀ բանակի առկայությունը դարձավ այն անհրաժեշտ տարրը, որն ապահովեց հակամարտության գոտում խաղաղարար առաքելության տեսքով արտաքին զինուժերի ներգրավվածության բացառումը: Մինչեւ Ադրբեջանի կողմից ռազմական ագրեսիայի ծավալումը ԼՂՀ նախնական սահմանների շուրջ ձեւավորվել է տարածական գոտի՝ Դաշտային Ղարաբաղի վերահսկվող տարածքների տեսքով (պատմական հայկական Արցախի տարածք): Տվյալ տարածքը ԼՂՀ կողմից վերահսկվում` է հաշվի առնելով սեփական անվտանգության ապահովումը եւ հակամարտության սրման համար ագրեսորին պատժելու անհրաժեշտության հիման վրա: Այդ տարածքի կարգավիճակը որոշված է ԼՂՀ Սահմանադրությամբ, որպես «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության իրավասության տակ փաստացի գտնվող տարածքներ» (հոդված 142): Աշխարհաքաղաքական ու աշխարհատնտեսական տեսանկյուններից, Կովկասում անվտանգության ու խաղաղության պահպանման համար որպես անփոխարինելի «նյութական» ռեսուրս ծառայելու առումով, այս տարածքների յուրատիպությունն ընդհանուր առմամբ աննախադեպ է: Ավելին, ակնհայտ է, որ արտաքին ուժերի կողմից Ղարաբաղյան հակամարտության գոտին տարբեր աշխարհաքաղաքական ու աշխարհատնտեսական նախագծերում ընդգրկելու իրողությունը պայմանավորված է հենց այդ տարածքների առկայությամբ, իսկ ավելի ճիշտ՝ հայկական զինված ուժերի կողմից դրանց վերահսկմամբ: ԼՂՀ հակամարտության գոտում ձեւավորված ռազմաքաղաքական հավասարակշռության յուրատիպությունն այն է, որ ժամանակակից աշխարհի այնպիսի անփոխարինելի արժեքի համար, ինչպիսին անվտանգությունն է, ԼՂՀ-ն հանդիսանում է ոչ թե սպառող, այլ՝ արտադրող: Կարեւոր է ընդգծել, որ աշխարհի քաղաքական քարտեզում 2008 թ. որոշ սահմանափակումներով ճանաչված բոլոր նոր պետականությունները կան եւ շարունակում են մնալ անվտանգության սպառողներ: Իր դե ֆակտո գոյության հենց սկզբից ԼՂՀ-ն հանդես էր գալիս որպես անվտանգության տարածաշրջանային արտադրող, որը 1991-1994թթ. ինտենսիվ ու լայնածավալ ռազմական գործողությունների արդյունքում կանգնեցրել էր Ադրբեջանի ագրեսիան եւ՝ հիմնվելով սեփական բանակի ու Դաշտային Ղարաբաղի տարածքների վրա, շարունակում է ապահովել անվտանգությունը տարածաշրջանում: Այս համատեքստում վերջիններս հանդես են գալիս որպես ռազմական գործողությունները չվերսկսելու ու հակամարտության գոտում պոտենցիալ ագրեսորի կողմից զինադադարի ինտենսիվ «ապասառեցումից» զերծ պահելու երաշխիքներ: Տարածաշրջանում ուժերի հավասարակշռության աշխարհատնտեսական նշանակությունը եւ տվյալ հավասարակշռության պահպանման մեջ ԼՂՀ դերը ոչ պակաս էական են: Եթե օրինակ, հարավօսական հակամարտության «ապասառեցման» վերջին փորձը ցույց տվեց, որ հակամարտության պրոյեկցվող ռիսկերը կարող են հանգեցնել տարածաշրջանային խողովակային ու տրանսպորտային ուղիների սահմանափակմանը, կասեցմանը կամ մասնակի վերակողմնորոշմանը, ապա Ղարաբաղյան հակամարտության գոտում նման սցենարի պարագայում արտաքին ու տարածաշրջանային դերակատարներն արդեն կբախվեն նման ուղիներին հասցված անվերադարձ վնասին, դրանց երկարաժամկետ կանգին կամ լիովին վերակողմնորոշմանը: Ղարաբաղյան հակամարտության գոտում իրավիճակի ապահավասարակշռումը` մինչեւ ինտենսիվ ռազմական բախում, կարող է «փակել» խողովակաշարային նախագծերը, այլ ոչ թե պարզապես հետաձգել դրանց շահագործման ժամկետները:
– Ինչպիսի՞ն են ԼՂՀ խնդրի կարգավորման հիմնական արտաքին դերակատարների դիրքորոշումները հակամարտության գոտում ստատուս-քվոյի պահպանման հարցի շուրջ:
– Իրենց մտորումներում շատերն են հիշատակում «ղարաբաղյան հակամարտության մեջ ստատուս-քվո» բառակապակցությունը: Ղարաբաղյան հակամարտության առնչությամբ ստատուս-քվոյի առավել տարածված իմաստային ընդգրկումը հիմնախնդրի տարածքային ասպեկտն է: Այլ խոսքով, երբ խոսք է գնում Ղարաբաղյան հակամարտության ստատուս-քվոյի մասին, այսպես թե այնպես ենթադրվում է տարածքների հարցը: Ամենաընդհանուր իմաստով ԼՂՀ հակամարտության ստատուս-քվոյի պահպանումը, ինչը նշանակում է նաեւ տարածքային խնդրում «ամեն ինչ թողնել նույն վիճակում» (ԼՂՀ-ն շարունակում է ամբողջությամբ վերահսկել 5 շրջաններ, մասնակիորեն՝ 2-ը, իսկ Ադրբեջանը շարունակում է վերահսկել Շահումյանի շրջանը եւ Մարդակերտի ու Մարտունու շրջանների մի մասը), շահավետ է հանդիսանում հակամարտության բոլոր կողմերի համար միասին վերցված, սակայն այն շահավետ չէ նրանցից յուրաքանչյուրի համար առանձին: Եթե բոլոր երեք կողմերը պահպանեն ստատուս-քվոն, ապա դրանից կարգավորման գործընթացը միայն կշահի, քանի որ դա նրանց թույլ կտա կոնստրուկտիվ քայլեր ձեռնարկել խաղաղ գործընթացի պայմաններում: Իսկ եթե հակամարտության թեկուզ մեկ կողմը համառորեն հակված լինի ներկայիս ստատուս-քվոյի վերանայմանը, ապա դա միայն մեծացնում է նրա նկատմամբ անվստահությունը կարգավորման գործընթացի մյուս գործընկերների կողմից: Իրականում, ներկա պահին Ադրբեջանն ամենեւին պատրաստ չէ ոչ միայն ստատուս-քվոյի վերանայման ռազմական լուծմանը, այլ նաեւ ոչ ռազմական լուծմանը միտված իրական գործողություններին: Դրա հիմնական պատճառը, առաջին հերթին ներքաղաքական դրդապատճառներով պայմանավորված, Ադրբեջանի իշխող ռեժիմի չկամությունն է կարգավորման նման ձեւաչափում գնալ «զիջումների» (ինչպես դա նրան թվում է): «Տարածքներ կարգավիճակի փոխարեն» լուծմանը Ադրբեջանը պատրաստ չէ, քանի որ իր ներքին քաղաքական-հասարակական դաշտում նա շահարկում է այն գաղափարը, որ «մենք կարող ենք ավելիին հասնել»: Դա «կամ ամեն ինչ, կամ ոչինչ» սկզբունքով քաղաքական խաղի դասական օրինակ է: Փոքր-ինչ ձեւափոխելով` կարելի է ասել, որ այս խաղում ադրբեջանական «փոխզիջման» մասը դա «ամեն ինչն է» (տարածքներ, ադրբեջանցիների վերադարձ, ԼՂՀ-ի շուրջ ավելի շահավետ դիրքերում իր բանակի կենտրոնացում եւ այլն)` «ոչնչի» փոխարեն («Լեռնային Ղարաբաղի ամենալայն ինքնավարություն» եւ «Հայաստանի հետ կոմունիկացիաների բացում»): Այս ամենից ելնելով, ստատուս-քվոյի վերանայումը «ներսից» (հակամարտության երեք կողմերից) մոտակա տարիներին հնարավոր չէ ձեռք բերել: Սակայն կան արտաքին դերակատարներ, որոնք օժտված են որոշակի ռեսուրսներով, որպեսզի ճնշում գործադրեն հակամարտության կողմերի վրա՝ իբր թե նրանց «իրական ուղու վրա կանգնեցնելով»: Միջազգային միջնորդների շարքում՝ ի դեմս ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների, ստատուս-քվոյի հարցում առկա են հետեւյալ մոտեցումները.
1. ստատուս-քվոն պետք է պահպանվի մինչեւ այն պահը, երբ մշակված կլինեն հակամարտության բոլոր կողմերի համար շահավետ երաշխիքներ ու մեխանիզմներ: Ընդ որում, ընդգծվում է ԼՂՀ ձայնի կարեւորությունը եւ վերահսկվող տարածքների հանձնման հետ կապված հարցերի քննարկումների ժամանակ նշվում է սեփական անվտանգության շուրջ Լեռնային Ղարաբաղի հայերի մտավախությունների օբյեկտիվությունը, 2. ստատուս-քվոյի պահպանումը չի հանգեցնում «փոխզիջման» իրականացմանը, որը ներկայացվում է հետեւյալ սխեմայի տեսքով. «տարածքները եւ տեղափոխվածների վերադարձը-ադրբեջանցիներին, իսկ միջանկյալ կարգավիճակն ու հանրաքվեն 5, 10 կամ 15 տարի անց-հայերին», 3. ստատուս-քվոյի պահպանման շարունակումը անդրադառնում է խաղաղ գործընթացի իրականացման արդյունավետության վրա, հետեւաբար այն պետք էապես վերանայվի:
– Ներկա փուլում ի վիճակի՞ է արդյոք Ադրբեջանը ռազմական ճանապարհով զավթել ԼՂՀ կողմից վերահսկվող տարածքները:
– Մենք պատրաստ ենք իրադարձությունների ցանկացած զարգացմանը, այդ թվում նաեւ՝ պատերազմի, որը կարող է սանձազերծել Ադրբեջանը, թեեւ հույս ունենք, որ Բաքվի ղեկավարությունը այնքան բանականություն կունենա իրեն համար կործանարար նման քայլից զերծ մնալու համար: Եթե Ադրբեջանը սկսի նոր պատերազմ, ապա նա կպարտվի այնպես, ինչպես նախորդում, սակայն՝ ավելի մասշտաբային կորուստներով: ԼՂՀ հակամարտության հարցերով զբաղվող փորձագետներն ընդգծում են, որ որեւէ այլ հակամարտության մեջ չկա նման ուժային ռեւանշի տրամադրվածություն, ընդ որում՝ բացահայտ, բարձրագույն պաշտոնատարների շուրթերից հնչող, որեւէ այլ տեղ չկան այնքան միջադեպեր, որքան ղարաբաղյան շփման գծում, չկան այնպիսի ռազմական ծախսեր, ինչպիսիք կան հատկապես Ադրբեջանի կողմից, չկան երկու պետությունների տնտեսությունների զարգացման ու ռազմական բյուջեների նման անհամամասնություններ, ինչը վտանգավոր գայթակղություններ եւ պատրանքներ է ստեղծում: 1990-1992 թվականներին, գրեթե ամբողջությամբ տիրանալով իր տարածքում տեղակայված նախկին Խորհրդային բանակի, ինչպես նաեւ ՆԳՆ ու ՊԱԿ զորքերի սպառազինությանը, Ադրբեջանը մի քանի անգամ ավելի սպառազինություն եւ ռազմական տեխնիկա, ինչպես նաեւ ռազմամթերք ու այլ զինվորական գույք ստացավ, քան՝ Վրաստանը, Հայաստանը եւ ԼՂՀ-ն միասին վերցված: Բացի այդ, Ադրբեջանին բաժին հասավ մեծ քանակի ավիացիոն տեխնիկա եւ Կասպիական ռազմական նավատորմի մի մասը, այն դեպքում, երբ այդ բաժանման ժամանակ Հայաստանը ընդհանրապես մարտական ինքնաթիռներ եւ, բնական է, ռազմածովային սպառազինություն չստացավ: Ինչպես նշում են արեւմտյան փորձագետները, հատկապես Ադրբեջանի ռազմատեխնիկական գերակշռությունը Հայաստանի եւ ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի նկատմամբ, որն ավելի ուժգնացավ Ադրբեջանի կողմից 1992-1994 թթ. Ուկրաինայից տանկերի եւ զրահատեխնիկայի ձեռքբերումից հետո, հանդիսացավ Հարավային Կովկասում սպառազինության մրցավազքի հիմնական պատճառը: Ըստ փորձագիտական գնահատականների, 1993 թ. կեսերին, այսինքն Ղարաբաղյան հակամարտության գոտում ռազմական գործողությունների առավել թեժ շրջանում, Ադրբեջանն ուներ 458 տանկ, 1264 զրահամեքենա, 395 միավոր հրետանի, կրակահերթի 63 հրթիռային կայան, 53 մարտական եւ 52 ուսումնական ինքնաթիռներ, 18 հարվածային եւ 15 տրանսպորտային ուղղաթիռներ: Միայն ըստ պաշտոնական կամ հրապարակված տվյալների, տիրապետելով սպառազինության ու ռազմական տեխնիկայի հսկայական գերակշռության, Ադրբեջանը 1991-1994 թթ. մարտական գործողությունների ընթացքում անվերադարձ կորցրել է 186 տանկ, 119 զրահամեքենա, 59 միավոր հրետանի, իսկ նրա 43 տանկեր, 114 զրահամեքենաներ եւ 51 միավոր հրետանի շարքից դուրս էին բերվել եւ այլեւս չկարողացան «շարք» վերադարձվել: Խփվել էին Ադրբեջանի 20 ինքնաթիռներ եւ 21 ուղղաթիռներ: Արդեն պատերազմի ժամանակ, իր ռազմատեխնիկական քանակական նվազող գերակշռությունը վերականգնելու համար, Ադրբեջանը մարտական տեխնիկա սկսեց գնել արտասահմանից, մասնավորապես Ուկրաինայից ձեռք բերվեցին 150 միավոր Տ-55 տանկեր, 10 ինքնաթիռներ, որոնցից 8 միավոր ՄիԳ-21 եւ 2 միավոր Սու-17: Արդի պայմաններում ռազմա-քաղաքական հավասարակշռությունը ԼՂՀ հակամարտության գոտում կարելի է բնութագրել որպես հակամարտող ուժերի քանակական-որակական հավասարություն, որում զուտ տեխնիկական ցուցանիշների հետ մեկտեղ` կարեւոր նշանակություն ունեն աշխարհագրական գործոնը եւ պաշտպանական գործողությունների համար հարմար ԼՂՀ փաստացի սահմանների կոնֆիգուրացիան, որն անցնում է զինադադարի գծով: Ադրբեջանի մարտական տեխնիկայի եւ անձնակազմի քանակական գերակշռությունը շատ հարցերում հակակշռվում է Հայաստանի Զինված ուժերի եւ ԼՂՀ Պաշտպանության Բանակի որակական գերակշռությամբ: Ընդ որում, պետք է հաշվի առնել ինչպես սպառազինության տարբեր տեսակների ու համակարգերի հարաբերակցությունը, այնպես էլ դրանց արդյունավետ օգտագործման հավանականությունը ռազմական բախման հնարավոր վերսկսման պարագայում. հարձակողական սպառազինության Ադրբեջանի գերակշռությունը համակշռվում է ռազմական առումով ԼՂՀ ներկայիս պաշտպանական դիքերի բարենպաստությամբ: Այլ խոսքով, ղարաբաղյան բանակի պաշտպանական դիրքերի ներկայիս կոնֆիգուրացիան, այդ թվում նաեւ Դաշտային Ղարաբաղի տարածքների հաշվին պայմանավորված, հնարավորություն է տալիս չեզոքացնել կամ համակշռել տարածաշրջանային անվտանգության սպառնալիքները, որոնք առաջանում են Ադրբեջանի կողմից սպառազինության ու ռազմական տեխնիկայի անվերահսկելի ու զանգվածային ձեռքբերման հետեւանքով: Ինքնին ցայտուն է Ադրբեջանի շարունակական սպառազինման փաստը, որն ուղղված է հակամարտության գոտում ուժերի ռազմա-քաղաքական հավասարակշռության խախտմանը, մասնավորապես, այնպիսի սպառազինության գնումները, որն ընդունակ է հարձակվող կողմին մարտական ու հոգեբանական առավելություն ապահովել (այս հարցում հատկապես առանձնանում է Ադրբեջանի կողմից Ուկրաինայից 12 միավոր «Սմերչ» եւ այլ տիպի կրակահերթային հրթիռային համակարգերի ձեռքբերումը): Ադրբեջանի կողմից իր ռազմական բյուջեի աճի բարձր տեմպերի առավել գովազդված շեշտադրումները առավել չափով հանդիսանում են հայկական կողմի վրա հոգեբանական ազդեցության գործիք, քան ռազմական շինարարության ոլորտում որակական փոփոխություններ անցկացնելու ընդունակության իրական ցուցանիշ: Բացի կոռուպցիոն դրսեւորումները, պաշտպանական ոլորտում կադրային քաղաքականության մեջ ներկայիս ռեժիմի կախվածությունը նախորդ տարիներից, Ղարաբաղյան հակամարտության գոտում ռազմական գործողությունները վերսկսելու մասին Ադրբեջանի կողմից որոշման կայացման առանձնահատուկ ռիսկը կապված է երկրի ներքաղաքական անկայունության հետ: Նման պայմաններում Ադրբեջանի կողմից ռազմական գործողությունների վերսկսման ցանկացած նախաձեռնություն երկրի ներկայիս քաղաքական ռեժիմը կդնի բացարձակ կախվածության մեջ «ռազմական հաջողություններից»: Իսկ որպես հաջողություն` Ադրբեջանի համար կարող է լինել ոչ միայն յոթ շրջանների, այլեւ ամբողջ Լեռնային Ղարաբաղի զավթումը՝ այնտեղից հայերի տեղահանումով: Ինչպես ցույց է տալիս ժամանակակից տեղային հակամարտությունների մեծամասնության փորձը, ռազմական կամպանիայի հաջողությունը հաճախ կախված է ոչ միայն եւ ոչ այնքան հակամարտող կողմերի ուժային ու ռազմատեխնիկական ներուժի քանակական հարաբերակցությունից, այլ նաեւ հաղթանակի ռազմական ու ոչ ռազմական գործոնների փոխգործակցությունից. քաղաքական, հոգեբանական եւ գաղափարական, մասնավորապես, կողմերի հասարակության մոբիլիզացման ու երկրի բնակչության բոլոր շերտերի կողմից ռազմական գործողությունների իրական լեգիտիմացման ընդունակությունից: Այս առումով կարեւորներից մեկն է համարվում նաեւ ժամանակի գործոնը, քանի որ մարտական գործողությունների ռեւանշիստական վերսկսման առավել հավանական նախաձեռնող Ադրբեջանը հայտնի պատճառներով կբախվի ռազմական կամպանիայի լեգիտիմացման ավելի լուրջ սահմանափակումների հետ, քան Ղարաբաղի բնակչությունն ու հասարակությունը, որոնց համար այս պատերազմը կլինի ոչ այլ ինչ, քան գոյության պայքար: Ինչպես ցույց են տալիս գաղութային պատերազմների պատմությունը եւ նախկին «մետրոպոլիաների» ու չճանաչված պետական կազմավորումների (կամ դե ֆակտո պետությունների) միջեւ ներկայիս հակամարտությունները, նման հակամարտող կողմերի նպատակների ու կամքի միջեւ անհամաչափությունը հանգեցնում է մի իրավիճակի, երբ, համաձայն արեւմտյան հայտնի փորձագետի դիպուկ արտահայտության «դե ֆակտո պետությունները երկարատեւ խաղ են խաղում, որում չպարտվելը նշանակում է հաղթել»: Լեռնային Ղարաբաղը կարող է չհաղթել Ադրբեջանի հետ հերթական պատերազմում (լինի դա «բլիցկրիգ», կամ «խրամատային» կամ «հեռահար» հյուծիչ մարտեր), սակայն նույնիսկ նման ելքի դեպքում նա այդ պատերազմում չի պարտվի: Իսկ ադրբեջանական ռազմաքաղաքական ղեկավարության համար, որն, արդեն 15 տարի է, մշտապես ռեւանշի եւ ռազմական ճանապարհով Ղարաբաղը վերադարձնելու կոչեր է անում, մարտական գործողությունների ցանկացած ելքը, բացի Լեռնային Ղարաբաղի ամբողջ տարածքի նկատմամբ վերահսկողության ձեռքբերումը, կնշանակի ոչ միայն քաղաքական, այլեւ ռազմական պարտություն՝ հետագա անդարձելի հետեւանքներով, այդ թվում նաեւ` երկրի իշխող վերնախավի համար: Կարծում եմ, որ իրավիճակի իրատեսական գնահատման համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել հայկական կողմից հակառակորդի զսպման քաղաքականության դերն ու հնարավորությունը: Հայ-ադրբեջանական հակադրման գոտում սպառազինության մրցավազքի ոլորանի ծավալման հետ մեկտեղ, ռազմական գործողությունների վերսկսման հավանականությունը նվազում է: Սա գուցե փոքր-ինչ հակասական է, սակայն նման իրավիճակը լավ հայտնի է դեռ սառը պատերազմի ժամանակաշրջանից եւ լավ ուսումնասիրված է քաղաքագիտության մեջ: Ուժի մեջ է մտնում, այսպես կոչված, փոխադարձ զսպման մեխանիզմը, երբ հակամարտության մեջ ներգրավված կողմերի ռազմական ներուժի ոչնչացնող բնութագրերի բերումով ռազմական գործողություններ սկսած երկրի համար, այդ գործողությունների սկզբնական հաջողությունները չեն կարող արդարացնել նրա կողմից կրած մարդկային ու նյութական կորուստները, եթե նույնիսկ չխոսենք միջազգային հանրության բացասական արձագանքով պայմանավորված քաղաքական հետեւանքների մասին: Ռազմաստրատեգիական հետազոտությունների շրջանակներում մշակված տեսությունների համաձայն, որոնք հաստատված են վերջին տասնամյակների միջազգային ու տարածաշրջանային անվտանգության պահպանման փորձով, զսպման տակ հասկացվում է մի կողմի ռազմաքաղաքական անցանկալի գործողությունների կանխումը մյուսի նկատմամբ (որը սովորաբար քանակական առումով նրան զիջում է)՝ նրան անընդունելի վնաս հասցնելու սպառնալիքի միջոցով:
Հետեւաբար, ԼՂՀ հակամարտության ցանկացած հնարավոր կարգավորում պետք է պարտադիր կերպով նախատեսի դրա տեւականությունը, հեռանկարի կայունությունը եւ կողմերի վստահությունը նրանում, որ մարտական գործողություններ նախաձեռնող պետության կրած կորուստները ցանկացած պարագայում եւ զինված հակամարտության ցանկացած ելքի դեպքում կգերազանցեն այդ պատերազմից ակնկալվող շահերը:
– Ո՞րն է ԼՂՀ խնդրի կարգավորման ԼՂՀ արտաքին քաղաքական դիրքորոշումը:
– Միջազգային ճանաչման գործընթացի առաջին իսկ փուլից սկսած, երբ 1992 թ. հունվարի 6-ին ժողովրդավարական ճանապարհով ընտրված ԼՂՀ խորհրդարանը խնդրանքով դիմեց Միացյալ Ազգերի Կազմակերպությանը, աշխարհի բոլոր պետություններին ճանաչել Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը եւ կանխել Լեռնային Ղարաբաղի հայերի ցեղասպանությունը, մինչ օրս ԼՂՀ արտաքին քաղաքական ուղենիշն արտահայտում է հետեւյալ մոտեցումները եւ հիմնվում է կարգավորման համապատասխան սկզբունքների վրա. 1. ԼՂՀ կարգավիճակի որոշումը հանրապետության ժողովրդի բացառիկ իրավունքն է, 2. կողմերի փոխադարձ ճանաչում, որը կհանգեցնի երկու սուվերեն պետությունների խաղաղ գոյակցությանը, հրաժարումը հակամարտության ռազմական լուծման փորձերից: ԼՂՀ եւ Ադրբեջանի հավասար միջազգային իրավասուբյեկտությունը, 3. ԼՂՀ ժողովրդի՝ որպես Հանրապետության իշխանության միակ աղբյուրի ու սուվերենության կրողի անվտանգության միջազգային ու սեփական երաշխիքները, 4. ԼՂՀ տարածքային ամբողջականության վերականգնումը եւ նրա անկլավության բացառումը, 5. տարածքային հարցերի եւ հարկադիր տեղահանվածների ու փախստականների հետ կապված հարցերի լուծումը պետք է իրականացվի փոխադարձ հիմքերի վրա, ԼՂՀ եւ Ադրբեջանի միջեւ խաղաղ պայմանագրի շրջանակներում: Ընդհանուր առմամբ հակամարտության կարգավորման հարցի շուրջ ԼՂՀ դիրքորոշումն այն է, որ ձեռք բերված պայմանավորվածությունները առաջին հերթին պետք է լուծեն հակամարտության պատճառներին առնչվող խնդիրները
(ԼՂ-ի քաղաքական կարգավիճակը եւ նրա անվտանգությունը), եւ հետո միայն այն հարցերը, որոնք կապված են հակամարտության հետեւանքների հետ (վերահսկվող տարածքներ, փախստականներ, հաղորդակցման ուղիների վերականգնում եւ այլն): ԼՂՀ եւ Ադրբեջանի փոխադարձ ճանաչումը եւ հրաժարումը հակամարտության լուծման ռազմական ուղուց պետք է ելակետային դառնան, այլ ոչ թե հանդես գան որպես նրանց միջեւ բանակցությունների վերջնակետ: Տարածքների, փախստականների ու սահմանների որոշման հարցերը պետք է լուծվեն փոխադարձ հիմքերի վրա, որոնցում պայմանավորվածության հիմնական կողմեր կլինեն ԼՂՀ-ն եւ Ադրբեջանը, եւ պետք է ներդաշնակվեն խաղաղ գործընթացին: Հակամարտության կարգավորման ներկայիս փուլը կոնստրուկտիվ հունի մեջ մտցնելու եւ հակամարտության գոտում (որտեղ կողմերը շարունակում են զինուժի կորուստներ կրել, ուստի եւ զինված հակամարտության փուլը չի կարելի ավարտված համարել) անվտանգության ամրապնդման համար որպես առաջնահերթ միջոց` 1994 թ. մայիսին ստորագրված զինադադարի մասին եռակողմ համաձայնագիրը նպատակահարմար է հավելել «Զինված հակամարտության դադարեցման մասին համաձայնագրով», որը կարգելի ուժի կիրառումը եւ կներառի միմյանց նկատմամբ ուժի կիրառումից հրաժարումը: Բանակցային գործընթացի պաշտոնական շրջանակներից դուրս գտնվելու վերաբերյալ ԼՂՀ արտաքին քաղաքական դիրքորոշումը կարող է կառուցվել այն սկզբունքի վրա, որ ցանկացած նախնական պայմանավորվածություններ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ՝ որպես հակամարտության կողմերից երկուսի, ողջունվում են ԼՂՀ կողմից եւ դիտարկվում են որպես հակամարտության կարգավորման ընդհանուր գործընթացի անհրաժեշտ տարրեր: Միեւնույն ժամանակ, տվյալ պայմանավորվածությունների անմիջական իրականացումը չի կարող տեղի ունենալ առանց ԼՂՀ ընդգրկման, ինչպես հակամարտության կարգավորման առավել վիճելի հարցերի շուրջ բանակցային գործընթացի, այնպես էլ իր տարածքում նախնական որեւէ պայմանավորվածության ուղղակի իրականացման մեջ:
– Ինչո՞ւ ԼՂՀ խնդրի կարգավորման գործընթացում չի դիտարկվում նախկին Ադրբեջանական ԽՍՀ տարածքում պարփակ բնակվող հայ փախստականների հարցը:
– Եթե մեկ խոսքով ասեմ. որովհետեւ հայկական կողմը երբեք այնքան հետեւողական չի եղել, որպեսզի տվյալ հարցը հրատապ լինի բանակցային գործընթացում: Փախստականների ու հարկադրված տեղահանվածների հարցը խիստ խեղված է Ղարաբաղյան հակամարտության ընդհանուր տեղեկատվական կերպարում, ինչը խոչընդոտում է դրա հիմնական պատճառների ու հետեւանքների համարժեք հետազոտմանը, որոնք հակամարտության ներկայիս կարգավորման գործընթացի վրա իրենց բացասական ազդեցությամբ ներկայացվում են մեկ ընդհանրության մեջ: Եթե հայկական կողմի համար փախստականների ու հարկադրված տեղահանվածների խնդիրը որոշակի իմաստով հիմնական պատճառներից մեկն էր հանդիսանում Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմից Լեռնային Ղարաբաղի դուրս գալու կտրուկ պահանջների առաջ քաշման համար (Սումգայիթի եւ Բաքվի հայերի ջարդերն իրականացվել են 1988-1990 թվականներին, այսինքն` դեռ ԽՍՀՄ գոյության շրջանում), ապա ադրբեջանական կողմի համար փախստականների ու հարկադրված տեղափոխվածների հարցը ծագել է 1991 թ. վերջին, երբ հռչակված Ադրբեջանական Հանրապետությունն ընտրեց հակամարտության լուծման ուժային ուղին, որի արդյունքում փախստականներ ու հարկադրված տեղափոխվածներ հայտնվեցին իր տարածքում՝ որպես իր իսկ կողմից ընտրված քաղաքականության հետեւանք: Փորձենք սեղմ ներկայացնել իրողությունները Ղարաբաղյան հակամարտության գոտում եւ նրա շուրջ փախստականների ու հարկադրված տեղափոխվածների հարցում. 1. փաստորեն Ադրբեջանական ԽՍՀ-ից հայ փախստականները կազմում էին շուրջ 500 հազ. մարդ (առանց նախկին ԼՂԻՄ բնակչության հաշվառման), 2. հայ փախստականները կորցրեցին ամբողջ կամ գրեթե ամբողջ իրենց ունեցվածքը, ընդ որում, հիմնական կորուստները կապված էին անշարժ գույքի հետ, 3. Հայկական ԽՍՀ վերջին ադրբեջանցիները Ադրբեջանական ԽՍՀ տարածք են տեղափոխվել մինչեւ 1989 թ. վերջը եւ Հայաստանի իշխանություններից փոխհատուցում են ստացել՝ կապված հարկադրված տեղափոխման հետ, 4. Լեռնային Ղարաբաղի տարածքից հարկադրված տեղափոխված ադրբեջանցի հասուն տղամարդկանցից գրեթե բոլորը հանդիսանում էին մարտական գործողությունների ակտիվ մասնակիցներ Ադրբեջանի բանակի կազմում, հետեւաբար եւ միջազգային-իրավական տեսանկյունից նրանք իրենց իրավունքներով չեն կարող հավասարեցված լինել Ադրբեջանական ԽՍՀ տարածքից հայկական խաղաղ փախստականների հետ, որոնց նկատմամբ իրականացվել են ցեղասպանական քաղաքականության գործողություններ, 5. 1992-1994 թթ. մարտական գործողությունների տարիներին Դաշտային Ղարաբաղի տարածքը լքած ադրբեջանցի խաղաղ բնակիչների թվաքանակը կազմում է ոչ ավելին, քան 500 հազ. մարդ (հաշվի առնելով վերոնշյալ կետը՝ իրականում նրանց թվակազմը շատ ավելի քիչ է եղել): 1988-1990թթ. ընթացքում Ադրբեջանական ԽՍՀ իրականացվել է ազգությամբ հայ անձանց զանգվածային եւ բռնի տեղահանություն: Հայերը քշվում էին բացառապես ազգային պատկանելության պատճառով: Միութենական հանրապետության տարածքից հայերի տեղահանումն իրականացվում էր Խորհրդային Ադրբեջանի ղեկավարության առնվազն անգործության պայմաններում: Ադրբեջանական Հանրապետության ներկայիս իշխանությունների հրաժարումը Ադրբեջանական ԽՍՀ իրավական ժառանգությունից չի նշանակում, որ հռչակելով ժողովրդավարական պետություն եւ իր վրա վերցնելով մարդու իրավունքների ու ազատությունների պաշտպանության միջազգային-իրավական պարտավորություններ, նրանք կարող են լեգիտիմ կերպով հեռանալ բարոյական ու ֆիզիկական վնասի հատուցումից, ինչպես նաեւ ցեղասպանության եւ էթնիկ զտումների ենթարկված անձանց գույքային վնասի հատուցումից: ԼՂՀ հակամարտության գոտում եւ նրա շուրջ փախստականների ու հարկադրված տեղափոխվածների հետ կապված իրական իրավիճակի անհամամասնությունը Ադրբեջանի մոտ միտք է ծնում, թե հակամարտության հումանիտար կտրվածքում նա իբր կարող է հանդես գալ որպես տուժած կողմ, որի իրավունքները պետք է վերականգնվեն անհապաղ կարգով: Այս համատեքստում իր «իրավունքների» վերականգնումը Ադրբեջանը հասկանում է որպես ադրբեջանական բնակչության անհապաղ վերադարձ ԼՂՀ ներկայիս փաստացի սահմանների տարածք: Հայկական կողմը համաձայն է նման դրվածքին, սակայն մեկ ճշգրտմամբ. նման վերադարձը, այսինքն` վերադառնալու իրավունքի ճանաչումը եւ անվտանգ բնակեցման համապատասխան պայմանների ապահովումը պետք է վերաբերվի նաեւ նախկին Ադրբեջանական ԽՍՀ տարածքում պարփակ բնակեցման վայրերից տեղահանված բոլոր հայ փախստականներին: Այլ կերպ ասած, հակամարտության կողմերի միջեւ պետք է հավասարություն ու համագործակցություն լինի փախստականների ու հարկադրված տեղափոխվածների իրավունքների վերականգնման խնդրում, այլ ոչ թե այն կրի հակադրման, ուստի եւ` փակուղային բնույթ: Հակամարտության երկու հիմնական կողմերի՝ ԼՂՀ եւ Ադրբեջանի միջեւ կոնստրուկտիվ երկխոսության հիմքերի ստեղծման հարցերի շարքում առանցքային խնդիրներից է հանդիսանում նախկին Ադրբեջանական ԽՍՀ տարածքից հայ փախստականների հարցը: Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման համատեքստից անձանց տվյալ կատեգորիայի բացառումը, նրանց օրինական իրավունքների մոռացությունը անհեռանկարային ուղի է: Ադրբեջանի ագրեսիվ քաղաքականությունն իր արտահայտությունը գտավ ոչ միայն ազգությամբ հայ իր քաղաքացիների նկատմամբ ռեպրեսիվ գործողություններում, այլ նաեւ այնպիսի հարցերում, ինչպիսին է Ղարաբաղյան հակամարտությունը ռազմական բախման վերաճելու կանխման նպատակով իրավական գործողությունների չձեռնարկման մեջ: 1991թ. օգոստոսի 30-ին սեփական անկախության հռչակումից հետո, որին 1991թ. սեպտեմբերի 2-ին քաղաքական ու իրավական առումով համարժեքորեն հաջորդեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ստեղծման Հռչակագիրը, ԼՂՀ-ի հետ հակամարտությունը կոնստրուկտիվ հուն տեղափոխելու համատեղ ջանքեր ձեռնարկելու փոխարեն` Ադրբեջանն ընտրեց այդ հակամարտության առավելագույն սրման ուղեգիծը: Ադրբեջանը կարող էր դիմել հակամարտության լուծման իրավական միջոցներին, օրինակ, ԼՂՀ կարգավիճակի շուրջ իր տարածքում կազմակերպեր հանրաքվե, սակայն դրա փոխարեն նա պատերազմ սկսեց ԼՂՀ-ի դեմ: Ի դեպ, ինչ էլ Ադրբեջանն ասելու լինի Ադրբեջանական ԽՍՀ սահմաններում միջազգային հանրության կողմից իր ճանաչվածության մասին, նա ԼՂՀ դեմ պատերազմը սկսել է դեռեւս միջազգային ասպարեզում իր ճանաչումից առաջ: Ավելին, Ադրբեջանի եւ ԼՂՀ միջեւ Ղարաբաղյան հակամարտությունն ինքնին սկսել է մինչեւ միջազգային հանրության կողմից Ադրբեջանի ճանաչումը: Իսկ դա առնվազն վկայում է այն, որ եթե որեւէ մեկը ներկայիս Ադրբեջանը ճանաչում է նախկին Ադրբեջանական ԽՍՀ սահմաններում, ապա դրանով իսկ նա ինքն իրեն շատ անհարմար վիճակի մեջ է դնում: Ստացվում է, որ պետությունը ճանաչվում է մի սահմաններում, որոնցից ինքն արդեն հրաժարվել է՝ հաշվի առնելով այն, որ Ադրբեջանական Հանրապետությունը հրաժարվել է Ադրբեջանական ԽՍՀ իրավահաջորդությունից, եւ բացի այդ, նաեւ պատերազմական գործողություններ է սկսել նախկին ադրբեջանական տարածքում ձեւավորված նոր պետական միավորի դեմ: Մենք անհրաժեշտ ենք գտնում նաեւ ուշադրություն հրավիրել հետեւյալ իրավական խնդրի վրա, որն իրեն դրսեւորեց նախկին Ադրբեջանական ԽՍՀ տարածքում երկու իրավահավասար սուբյեկտների՝ Ադրբեջանական Հանրապետության ու ԼՂՀ հռչակման պահին: Ի տարբերություն Ադրբեջանական Հանրապետության, որն իր անկախության հռչակմամբ հրաժարվեց Ադրբեջանական ԽՍՀ իրավական ժառանգությունից եւ իրեն համարեց 1918-1920 թթ. գոյություն ունեցող Ադրբեջանական Ժողովրդավարական Հանրապետության իրավահաջորդը, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունն իր 1991 թ. սեպտեմբերի 2-ի Հռչակագրով ձեւավորեց ԼՂՀ, այլ ոչ թե հայտարարեց Խորհրդային Միության իրավական տարածքից եւ, առավել եւս, այդ Միությունից դուրս գալու մասին, որն այդ պահին դե յուրե դեռ շարունակում էր գոյություն ունենալ: ԼՂՀ անկախության հռչակումն իրականացվեց 1992 թ. հունվարի 6-ին ժողովրդավարական ճանապարհով ընտրված ԼՂՀ Գերագույն խորհրդի (հանրապետության խորհրդարանի) կողմից-Հռչակագիր «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության պետական անկախության մասին» (ԼՂՀ ժողովրդի կամքի հիման վրա, որն արտահայտվել էր Լեռնային Ղարաբաղի 1991թ. դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեի ժամանակ): Սեփական պետական անկախության ժողովրդավարական հռչակման հետեւողական փուլերի իրականացման ԼՂՀ-ի գործողությունների նման անխոցելի իրավական հիմնապատկերի վրա Ադրբեջանն իր 1991 թ. օգոստոսի 30-ի եւ հոկտեմբերի 18-ի ակտերով հայտարարեց իր անկախության ու ԽՍՀՄ օրենքների գործածումը դադարեցնելու մասին՝ դեռեւս Միության դե յուրե գոյության պայմաններում: Իսկ ԼՂՀ-ն հակառակը՝ մինչեւ անկախության մասին հանրաքվեի անցկացման օրը (դեկտեմբերի 10-ը), այսինքն` մինչ այն պահը, երբ պարզ դարձավ, որ ԽՍՀՄ-ը դե յուրե դադարեցնում է իր գոյությունը, շարունակում էր պարտադիր համարել միացյալ պետության օրենքները: Այս առումով, ավելի ճիշտ կլինի Ադրբեջանը համարել «անջատողական գոյացություն» նախկին Ադրբեջանական ԽՍՀ տարածքում, որն իրեն անկախ պետություն է հռչակել խախտելով այն ժամանակ գործող իրավական նորմերը:
– Ինչպիսի՞ն է հայկական կողմի վերաբերմունքը ԼՂՀ «երկհամայնքության» մասին խոսակցություններին:
– ԼՂՀ-ին «երկհամայնքություն» հաղորդելու Ադրբեջանի նախաձեռնությունը, որը պաշտպանվում է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ որոշ երկրների եւ այս միջազգային միջնորդական ձեւաչափի շրջանակներից դուրս գտնվող որոշ ազդեցիկ դերակատարների կողմից, ոչ մի քննադատության չի դիմանում: Այս առթիվ հռետորական հարցեր են ծագում, օրինակ, կարելի՞ է արդյոք խոսել «Ֆրանսիայի ֆրանսիական համայնքի» կամ «Անգլիայի անգլիական համայնքի» մասին: ԼՂ հայությունը համայնք չէ, այլ՝ հայ ժողովուրդ, որը հանդիսանում է ԼՂՀ պետականաստեղծ հիմքը: Մինչեւ 1991թ. Լեռնային Ղարաբաղը լքած ադրբեջանցիները հանդիսանում էին Լեռնային Ղարաբաղի ադրբեջանական բնակչությունը, որոնք ԼՂՀ ազգային փոքրամասնության իրավունք ձեռք կբերեն միայն այն դեպքում, եթե նրանք կամավոր որոշում կկայացնեն վերադառնալ իրենց բնակեցման նախկին վայրերը: Ինտեգրվելով ԼՂՀ հասարակական-քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական եւ մշակութային կյանքում եւ ստանալով այդ պետության քաղաքացիություն, Լեռնային Ղարաբաղի ադրբեջանական բնակչությունը կդառնա ԼՂՀ ժողովրդի անքակտելի մասը: Ադրբեջանն ամեն կերպ փորձում է «Լեռնային Ղարաբաղի ադրբեջանական համայնքի ներկայացուցիչներին» ԼՂՀ հայ ժողովրդի ընտրված ներկայացուցիչների հետ հավասար սկզբունքներով ներգրավել բանակցային գործընթացի մեջ: Ըստ որում, ակնհայտ է, որ իր ներքին քաղաքական դաշտում Ադրբեջանն ամեն կերպ խոչընդոտում է ղարաբաղյան ադրբեջանցիների համապատասխան քաղաքական ինստիտուցիոնալացումը: Ակնառու է կիպրոսական կարգավորման հարցում առկա թուրքական դասական փորձը: Մինչեւ 1974թ. (Կիպրոսի Հանրապետության հյուսիս ներխուժման տարին, որին հետեւեց Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետության անկախության հռչակումը 1983թ. եւ հետագայում Թուրքիայի կողմից այդ անկախության ճանաչումը) Թուրքիան ամեն կերպ առաջ էր տանում եւ նշված տարեթվից հետո էլ շարունակում է առաջ մղել Կիպրոսի պետական կառուցվածքի «երկհամայնքայնության» հարցը, միեւնույն ժամանակ շատ խանդոտ վերաբերմունք ցուցաբերելով թուրք-կիպրոսցիների ցանկացած ինքնուրույնությանը: 1974 թվականը զուր չի հիշատակվում եւս մեկ պատճառով: Ադրբեջանի ջանքերով Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման միջնորդների մոտ ոչ ճիշտ պատկերացում է արմատավորվում, որ «Լեռնային Ղարաբաղի երկու համայնքների» երկխոսությունը պետք է հաջորդի ԼՂՀ կողմից ներկայումս վերահսկվող տարածքների կամ նրանց մի մասի հանձնմանը եւ ադրբեջանցիների վերադարձին Լեռնային Ղարաբաղ: Այն թեզը, որ Թուրքիան եւ Ադրբեջանը հռչակել ու հետեւողականորեն իրագործում են «Մեկ ազգ, երկու պետություն» կարգախոսը, սակայն նույն բանում համապատասխանաբար մերժում են Հայաստանին եւ ԼՂՀ-ին, մի տեսակ պարզունակ է դարձել եւ, ինչպես ցույց է տալիս պրակտիկան, Ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման արտաքին հիմնական դերակատարների համար դարձել է հայկական կողմի աննշան փաստարկ: Եթե այդ փաստարկի հետ նշված դերակատարները ինչ-որ կերպ արդեն «հաշտվել են», ապա միգուցե այն բանի հիշատակումը, որ 1974 թվականից Թուրքիան չի պատրաստվում դուրս բերել իր զորքերը Հյուսիսային Կիպրոսից, եւ արտաքին դերակատարների կողմից զորքերի դուրսբերումը չի ներկայացվում որպես նախապայման կղզու հունական ու թուրքական համայնքների միջեւ կիպրական հարցի շուրջ երկխոսության իրականացման համար, միջնորդների մոտ կնպաստի ավելի ճիշտ պատկերացումների ձեւավորմանը: Հայտնի է, որ համաձայն, այսպես կոչված, «Անանի նախագծի» (ՄԱԿ-ի Գլխավոր քարտուղար Քոֆի Անանի նախաձեռնությունը), որը մերժվեց հույն-կիպրոսցիների կողմից 2004 թ. ապրիլի հանրաքվեում, միացյալ Կիպրոսի Հանրապետության փոխարեն կղզում նախատեսվում էր երկհամայնքային եւ երկգոտի պետության ստեղծում, որն ըստ հույների` կնշանակեր թուրքական օկուպացիայի փաստացի ճանաչում: Ըստ Անանի պլանի` Թուրքիան իրավունք էր ստանում կղզում պահպանել իր ռազմական կոնտինգենտը, նախատեսվում էր Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետության եւ Թուրքիայի միջեւ նախկինում կնքված պայմանագրերի օրինականացում, որոնք, մասնավորապես, թուրքական զորքերին իրավունք էին տալիս օգտագործել կիպրական բոլոր նավահանգիստները, ամբողջ կղզում տեղաշարժեր իրականացնել եւ Կիպրոսի օդային տարածքում թուրքական ռազմական ավիացիայի թռիչքներ կատարել: «ԼՂՀ-ի հայ ժողովուրդ-ադրբեջանական բնակչություն» համակարգում անհրաժեշտ երկխոսության հաստատման համար՝ որպես ԼՂՀ-ում ադրբեջանցիների ինտեգրման առաջին փուլ, ԼՂՀ-ն պարտավոր չէ զորքերը դուրս բերել իր կողմից վերահսկվող տարածքներից, հետեւաբար՝ նաեւ փոփոխել վերջին 15 տարիների ընթացքում ձեւավորված ստատուս-քվոն, եւ միայն հետո հիմքեր ստեղծել ԼՂՀ հայերի ու ադրբեջանցիների երկխոսության համար: Ավելին, զորքերի նման դուրս բերումը եւ դրանից բխող Ղարաբաղյան հակամարտության գոտում ստատուս-քվոյի արմատական փոփոխությունը բացարձակ նպաստավոր իրավիճակ չի ստեղծի որեւէ կոնստրուկտիվ երկխոսության համար: Դա կհանգեցնի «բոլորի պատերազմը բոլորի դեմ» իրավիճակի, որում ռազմական բնույթի նոր բաժանարար գծերը կանցնեն Ղարաբաղյան հակամարտության գոտու ամբողջ երկայնքով՝ հակամարտության մեջ ներառելով Հարավային Կովկասի բոլոր հանրապետությունները եւ տարածաշրջանին հարակից պետությունները:
– Ինչպիսի՞ն են Հարավային Կովկասում միջազգային ծրագրերի ու նախաձեռնությունների մեջ ԼՂՀ ներգրավման հեռանկարները:
– ԼՂՀ-ն իր պետականությունը կառուցում է ժողովրդավարության, օրենքի գերակայության, մարդու իրավունքների ու ազատությունների պաշտպանության ու գնահատման սկզբունքների վրա: Միջազգային դիտորդների ու իրավապաշտպան կազմակերպությունների կողմից կան հաստատված բազմաթիվ օրինակներ այն բանի, որ ԼՂՀ-ում ժողովրդավարական գործընթացներն ավելի խորը եւ առաջընթաց են զարգանում, քան՝ Ադրբեջանում: Վերջին օրինակների շարքում կարելի է մատնանշել 2009 թ. մարտի 18-ին Ադրբեջանում սահմանադրական փոփոխությունների հանրաքվեի անցկացման փաստն ու արդյունքները: Համաձայն դրանցից մեկի, որի համար էլ փաստորեն անցկացվել էր տվյալ հանրաքվեն, Ադրբեջանի ներկայիս նախագահը բարձրագույն պետական պաշտոնում ընտրվելու անժամկետ իրավունք ստացավ: Ընտանեկան կլանի ղեկավարի ժառանգորդի կողմից իշխանության «լեգիտիմ» զավթման նման հիմնապատկերի վրա ԼՂՀ նախագահի 2007 թ. վերջին ընտրությունները Ադրբեջանի համար անհասանելի բարձունք են ներկայացնում: ԼՂՀ նախորդ նախագահն ավելի շատ շարժառիթներ ուներ ինչ-որ ժամանակահատված եւս շարունակելու պետության ղեկավարի պարտականությունների կատարումը, սակայն միանշանակ ընտրությունը կատարվեց հօգուտ ժողովրդավարական սկզբունքների հետեւողական իրագործմանը: Ակնհայտ է, որ իր պետականության շրջանակներում «ժողովրդավարական» ավանդույթների նման դրսեւորումների հետ Ադրբեջանն ապագայում հսկայական աշխատանք պետք է տանի, որպեսզի ԼՂՀ հասարակության աչքերում, նրա քաղաքական ուժերի մոտ ստեղծի ժողովրդավարական սկզբունքներին իրապես հավատարիմ լինելու կերպար: ԼՂՀ-ն իրեն չի տեսնում Ադրբեջանի կազմում կամ նրա որեւէ ենթակայության տակ՝ մի պետության, որի ղեկավարն իր կամայական որոշմամբ փոխում է սահմանադրական դրույթները տարիներ շարունակ իր իշխանության «լեգիտիմությունը» երկարաձգելու համար: Կան նաեւ բազմաթիվ օրինակներ այն բանի, որ միջազգային հանրությունն ավելի ուշադիր եւ հետեւողական է դիտարկում Հարավային Կովկասում տարբեր հումանիտար ու տնտեսական նախագծերում ԼՂՀ ներգրավման հեռանկարը: Հատկապես ուշագրավ է, որ եվրոպացիների մոտ առկա նման տրամադրվածությունը փոխանցվում է նաեւ Ադրբեջանին մերձավոր այնպիսի գործընկերներին, ինչպիսին Թուրքիան է, որը դիվանագիտական ոլորտում հաճախ ստիպված է դիմել իր համար անշահավետ քայլերի՝ իր համար արդեն բեռ դարձած «կրտսեր եղբոր» քմահաճույքների պատճառով: Այսպես, որոշ թուրքական փորձագետներ տարածաշրջանի տնտեսական ու քաղաքական իրողություններին ավելի օբյեկտիվ դիրքերից են սկսել նայել, ինչը մասնավորապես նրանց հանգեցնում է ԼՂՀ դե ֆակտո պետականության գոյության գիտակցմանը եւ նրա կողմից կենսունակ տնտեսության կառուցման հնարավորությանը: ԼՂՀ-ն միանշանակ տրամադրվածություն ունի միջազգային ծրագրերին ու նախաձեռնություններին փոխշահավետ մասնակցության համար: Միջազգային սոցիալիզացիային ուղղված ԼՂՀ նախաձեռնությունները կրելու են համալիր բնույթ եւ տվյալ նախաձեռնությունների անքակտելի բաղկացուցիչը լինելու է տարածաշրջանում բազմակողմ համագործակցության հիմքերի ստեղծման տրամադրվածությունը՝ նման համագործակցության մեջ ընդգրկելով նաեւ Ադրբեջանին: Այս համատեքստում դրական դերակատարություն կարող է ունենալ Եվրոպական Միության վերջին բազմակողմ եւ համալիր բնույթի նախաձեռնության՝ «Արեւելյան գործընկերության» մեջ ԼՂՀ ներգրավումը: 2009թ. գարնանից իրագործվող «Արեւելյան գործընկերություն» ծրագրի շրջանակներում նախատեսված է բազմակողմ համագործակցության այնպիսի ուղղություն (բազմակողմ համագործակցության թեմատիկ պլատֆորմ), ինչպիսին «մարդկանց միջեւ շփումներն» են: Տվյալ պլատֆորմը նախատեսում է «փոխգործակցություն ԵՄ ու գործընկեր երկրների քաղաքացիների միջեւ», որը կառուցված կլինի միջմշակութային երկխոսության սկզբունքների վրա: Ծրագրում նախատեսված է նաեւ «Արեւելյան գործընկերության» իրականացման տարբեր ուղղությունների աշխատանքներում քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտները ներգրավելու խնդիրը, ինչպես նաեւ նախատեսված է Քաղաքացիական հասարակության ֆորումի ստեղծումը:
ԼՂՀ-ն կարող է հանդես գալ Եվրոպական Հանձնաժողովին՝ որպես «Արեւելյան գործընկերություն» ծրագրի մշակմամբ ու իրականացմամբ անմիջականորեն զբաղվող մարմնին ուղղված նախաձեռնությամբ, որում կնշվի «Արեւելյան գործընկերության» նշված թեմատիկ բաժինների շուրջ աշխատանքների ու սկզբունքների տարածումը՝ ուղղված ԼՂՀ եւ Ադրբեջանի միջեւ հարաբերությունների հաստատմանն ու զարգացմանը: Ներկա փուլում ԼՂՀ-ն դուրս է մնում «Արեւելյան գործընկերության» ծրագրի համալիր միջոցառումներից: 2008թ. վերջին եւ 2009թ. սկզբին Քաղաքական հետազոտությունների ինստիտուտի աշխատակիցների կողմից Ֆրանսիայում, Բելգիայում եւ Գերմանիայում իրականացված վերլուծական ուսումնասիրությունների ընթացքում միանշանակորեն պարզվել է, որ նման բնույթի եվրոպական նախաձեռնություններում ԼՂՀ մասնակցությանը միարժեքորեն խոչընդոտում է Ադրբեջանը: ԵՄ պաշտոնատար անձանց կողմից հետաքրքրություն եւ պատրաստակամություն է ցուցաբերվել նպաստելու ԼՂՀ ընդգրկմանը, մասնավորապես «Արեւելյան գործընկերություն» ծրագրում, սակայն նրանց կողմից ընդգծվում էր Ադրբեջանի սկզբունքային անհամաձայնությունը ԼՂՀ-ի նման մասնակցությանը: Եվրոպական հանձնաժողովի ու ԵՄ Նախարարների խորհրդի պաշտոնատար անձանց կողմից նշվում էր, որ իրենց տեսակետից առավել օպտիմալ տարբերակը հատկապես այնպիսի ուղղությանների զարգացումն է (ԼՂՀ վրա եվրոպական նախաձեռնությունների տարածման սկզբնական փուլում), ինչպիսին են «շփումները մարդկանց միջեւ» (people-to-people contacts) եւ քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտների համագործակցությունը: Հաշվի առնելով այդ, «Արեւելյան գործընկերություն» ծրագրի հովանու ներքո Ադրբեջանի հետ համապատասխան քաղաքացիական մակարդակներով համագործակցության նպատակով շփումների հաստատման համար, ԼՂՀ նախաձեռնությունը լավ հեռանկարներ ունի՝ եվրոպական բարձրագույն կառույցների կողմից ըստ արժանվույն գնահատված լինելու համար: ԼՂՀ նախաձեռնությունը կարող է առաջարկվել «Արեւելյան գործընկերություն» ծրագրի հովանու ներքո իրականացվելու համար՝ միջխորհրդարանական համագործակցության ռեսուրսների ընդգրկումով, ինչպես նաեւ տարածաշրջանային ու տեղական մակարդակներով համագործակցության համար: Նախաձեռնության իրականացմանը կարող են աջակցել նաեւ «Արեւելյան գործընկերություն» ծրագրով ստեծմանը նախատեսված այնպիսի կառույցներ, ինչպիսիք են Հարավկովկասյան տեղական ու տարածաշրջանային ասամբլեաները («Արեւելյան գործընկերություն» ծրագրի 4.4 կետ):
– Ի՞նչ պետք է անեն Հայաստանը եւ ԼՂՀ-ն Ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման ներկայիս փուլի պայմաններում:
– Տվյալ հարցի պատասխանն ակնհայտ է. «պատրաստ լինել ոչ պատերազմ, ոչ խաղաղություն իրավիճակի հետագա մի քանի տարիներին»: Մենք հստակ չգիտենք, թե դա քանի տարի կտեւի՝ 5, 10 թե 15: Բայց այն, որ դրանք կլինեն՝ ակնհայտ է: Ուստի պետք է մեզ համար եւ տարածաշրջանային կայունության բարօրության համար շահավետ կերպով օգտագործել այդ տարիները: Հայաստանը պետք է կենտրոնանա ներկայիս սահմաններում ԼՂՀ միջազգային ճանաչման գործընթացի վրա, իր ներքին հասարակական-քաղաքական դաշտը պետք է համախմբի Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման միասնական ու հավակնոտ դիրքերի շուրջ, եւ ամեն կերպ պետք է աջակցի բազմակողմ համագործակցության միջազգային ու եվրոպական ծրագրերում ԼՂՀ ներգրավմանը: ԼՂՀ-ն «դատապարտված է» իր պետականության կառուցման գործընթացը շարունակելու, իր ներկայիս սահմաններում տարածքները բնակեցնելու եւ այնտեղ համապատասխան ենթակառուցվածքները ձեւավորելու: ԼՂՀ-ն պետք է վերադառնա բանակցությունների սեղանի շուրջ, ինչը միայն կարող է Ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման գործընթացին հաղորդել կոնստրուկտիվ ու իրական լուծմանը միտված բնույթ: ԼՂՀ-ն պարտավոր է պատրաստ լինել հակամարտության գոտում իրավիճակի ցանկացած զարգացմանը՝ ընդհուպ մինչեւ ամենահոռետեսական սցենարների ռազմական գործողությունների վերսկսման տեսքով: Դրանումն է ԼՂՀ «խաչը», որը նա կրում է իր պետականության կառուցման հենց սկզբից: