Թուրքիայի խորհրդարանի անդամ («Արդարություն եւ զարգացում» իշխող կուսակցություն), Արտաքին հարցերով հանձնաժողովի պաշտոնական ներկայացուցիչ Սուաթ Կինիկլիօղլուի բացառիկ հարցազրույցը ՄԵԴԻԱՄԱՔՍ-ին` հատուկ «168 Ժամի» համար:
– Ապրիլի 22-ին Հայաստանն ու Թուրքիան հայտարարեցին, որ պայմանավորվել են հարաբերությունների կարգավորման մասին: ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի նույն օրվա հայտարարությունում կար «ողջամիտ ժամկետներում» դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու վերաբերյալ կողմերին ուղղված կոչ: Ձեր կարծիքով, ո՞րն է ողջամիտ ժամկետը: «Ճանապարհային քարտեզում» արձանագրվե՞լ են արդյոք այս կամ այն գործողությունների իրականացման ժամկետները: Դրանք կարո՞ղ են փոխվել` կախված իրավիճակից:
– «Ողջամիտ ժամկետներ» ասելով, հավանաբար, ենթադրվում է այս տարեվերջը, սակայն ես կարող եմ միայն ենթադրություններ անել: Կարծում եմ, որ գործընթացը պետք է զարգանա բավականին արագ, որպեսզի այլ գործոնների ազդեցությունը դրա վրա շատ ուժեղ չլինի: Միաժամանակ, պետք է հետեւել, թե ինչպես է աշխատում «ճանապարհային քարտեզը», եւ անհրաժեշտության դեպքում շտկումներ մտցնել: Հուսանք, որ այս պատմական գործընթացը կհաջողվի, եւ Հարավային Կովկասը վերջապես կդառնա խաղաղության եւ կայունության տարածաշրջան:
– Հայտարարության ստորագրումը հանգեցրեց նրան, որ ՀՅԴ-ն դուրս եկավ իշխող կոալիցիայի շարքերից, ուժեղացավ ճնշումը իշխանության նկատմամբ նաեւ այլ քաղաքական ուժերի կողմից: Թուրքիայի ղեկավարության մոտ կա՞ արդյոք այն ըմբռնումը, որ Հայաստանի իշխանությունները դժվարին որոշումների են գնում, եւ դրանց հաջող իրագործման համար անհրաժեշտ են թուրք գործընկերների ավելի կշռադատված հրապարակային հայտարարություններ:
– Իհարկե, մենք գիտակցում ենք իրավիճակի նրբությունը: Մենք նկատել ենք, որ Դաշնակցությունը դուրս է եկել կոալիցիոն կառավարությունից, սակայն դա մեր վերահսկողությունից դուրս է: Հանուն գործընթացի հաջողության ներգրավված բոլոր կողմերը պետք է շատ դժվարին քայլեր ձեռնարկեն, եւ մենք շատ զգուշավոր ենք այդ թեմայով հայտարարությունների հարցում:
– ՀՀ ղեկավարությունը հայտարարում է, որ Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորման գործընթացն ընթանում է առանց նախապայմանների: Ո՞րն էր պատճառը, որ Անկարան վերջապես որոշեց համաձայնել հարաբերությունների կարգավորման այն մոդելին, որը Երեւանն առաջարկում էր 1990 թվականից սկսած:
– Ինչպես գիտեք, 2002 թվականից սկսած մենք նոր քաղաքականություն նախաձեռնեցինք, որը նախատեսում է Թուրքիայի վերաինտեգրումը իր անմիջական հարեւանության մեջ: Մենք հաջողության հասանք մի շարք ուղղություններով, մասնավորապես, Ռուսաստանի, Սիրիայի եւ այլ հարեւանների հետ հարաբերություններում: Հայաստանի հետ հարաբերությունները կարգավորելու մեր ձգտումը պայմանավորված է նույն դրդապատճառներով: Այդ մոտեցումը հաճախ անվանում են «ոչ մի խնդիր հարեւանների հետ հարաբերություններում», սակայն դրա վերջնական նպատակը հարեւանների հետ քաղաքական երկխոսության խորացումն է, առեւտրի ծավալների, ինչպես նաեւ՝ սոցիալական եւ մշակութային շփումների աճը:
Հայաստանը մեր հարեւաններից մեկն է, եւ կարեւոր է, որպեսզի նրա հետ մենք հասնենք նույնին, ինչին հասել ենք մեր մյուս հարեւանների հետ: Ես Հայաստանում եղել եմ երեք անգամ եւ զգում եմ, որ մենք պետք է ապահովենք մեր երկրների միջեւ հարաբերությունների նորմալացումը` ի բարօրություն ապագա սերունդների:
– ՀՅԴ-ն եւ այլ քաղաքական ուժերը հայտարարում են, որ չեն հավատում, որ Թուրքիան հրաժարվել է նախապայմաններից: Լինելով իշխող կուսակցության ներկայացուցիչ` ի՞նչ կարող եք պատասխանել նրանց:
– Ինչպես ցույց է տվել «ճանապարհային քարտեզը», այս գործընթացում նախապայմաններ չկան: Միաժամանակ, մենք բազմիցս ասել ենք, որ հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումը դրական ազդեցություն կունենա Բաքվի եւ Երեւանի միջեւ բանակցությունների վրա: Ես հույս ունեմ, որ Պրահայում նախագահներ Սարգսյանի եւ Ալիեւի միջեւ բանակցությունները կառուցողական էին եւ կնպաստեն հակամարտության կարգավորմանը: Սակայն այդ հարցով զբաղվում են Ադրբեջանը, Հայաստանը եւ ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը:
– ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբաման ապրիլի 24-ի իր հայտարարությունում օգտագործեց «Մեծ եղեռն» բառակապակցությունը: Ի՞նչ եք կարծում, թուրք ղեկավարներից որեւէ մեկը կարո՞ղ է բարձրաձայնել «Մեծ եղեռն» բառակապակցությունը: Կարծիքներ են հնչում այն մասին, որ Հոլոքոստը հրեաների ցեղասպանության բոլորի կողմից ընդունված բառեզրն է, եւ «Մեծ եղեռնը» կարող է դառնալ համարժեք տերմին 1915թ. Հայոց ցեղասպանության պարագայում:
– Կարծում եմ, «Մեծ եղեռնը» անգնահատելի տերմին է 1915թ. իրադարձությունների նկարագրման համար: «Մեծ եղեռն» տերմինի իմաստը պետք է ընդլայնվի: Առաջին համաշխարհային պատերազմը եւ դրան նախորդած դեպքերը` թուրքերի եւ մուսուլմանների դուրսմղումը Կովկասից, Բալկաններից եւ Մերձավոր Արեւելքից, Մեծ աղետ էր նաեւ մեզ համար: Թուրքերը, քրդերն ու հայերը կայսրության արեւելյան ճակատում իսկապես Մեծ աղետ են վերապրել: Մենք տեսնում էինք, որ կայսրությունը փլուզվում է մեր աչքերի առաջ եւ ներխուժման է ենթարկվում Ռուսաստանի, Հունաստանի, Ֆրանսիայի եւ Բրիտանիայի կողմից: Հայերը կորցրեցին իրենց տները, ունեցվածքը եւ ստիպված էին լքել Անատոլիան: Այդ ժամանակ շատ մահեր եղան, եւ դա չափազանց տխուր էջ է տարածաշրջանի պատմության մեջ: Ես միշտ հավատացել եմ դեպի առաջ ուղղված հայացքի արժեքին եւ մեր երեխաների համար դրական ձեւակերպումների փնտրման հնարավորությանը: Հուսով եմ, որ երբ մենք դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատենք եւ բացենք սահմանները ու մեր ժողովուրդներն անմիջական շփման հնարավորություն կունենան, մենք կկարողանանք մշակել դրական ձեւակերպումներ: Առաջին Աշխարհամարտի տարիներն աղետալի էին բոլոր կողմերի համար, այդ թվում՝ իմ, քանզի իմ պապը զոհվել է 1916 թվականին Ալաշկերտում:
– Ի՞նչ եք կարծում, Հայաստանն ու Թուրքիան կարո՞ղ էին առաջընթացի հասնել առանց ԱՄՆ-ի եւ Ռուսաստանի աջակցության:
– Կարծում եմ, առաջընթացի հիմնական պատասխանատվությունը թուրքերինն ու հայերինն է: Նախագահներ Գյուլը եւ Սարգսյանը հսկայական կամք են ցուցաբերում, որպեսզի դա պատահի: Սակայն ոչ մի կասկած չկա, որ Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի եւ ԵՄ-ի կառուցողական ազդեցությունը շատ կարեւոր է: Մենք գնահատում ենք այդ երկրների դրական ներգրավվածությունը: Երբեմն այդչափ բարդ գործընթացները պահանջում են արտաքին աջակցություն, սակայն, կրկնում եմ, հիմնական պատասխանատվությունը մերն է, եւ պատմական գործընթացը տեղի է ունենում մեր առաջնորդների վճռականության եւ տեսլականի շնորհիվ: