– Պարոն Փափազյան, ըստ տարբեր տեղեկությունների, հայ-թուրքական բանակցությունների սեղանին արդեն դրվել է ցեղասպանության փաստը ուսումնասիրող պատմաբանների հանձնաժողովի ստեղծման հարցը: Ինչպե՞ս եք գնահատում այդ հանգամանքը:
– Դեռեւս 2001թ. ստեղծվել էր հայ-թուրքական հաշտեցման հանձնաժողով, որին հայկական կողմից անդամակցում էր ՀՀ արտաքին գործերի նախկին նախարար Ալեքսանդր Արզումանյանը, արտակարգ եւ լիազոր դեսպան Դավիթ Հովհաննիսյանը, քաղաքագետ Անդրանիկ Միհրանյանը, ով մի քանի օր առաջ Սերժ Սարգսյանի կողմից շքանշանով պարգեւատրվեց, եւ Ամերիկայի Հայկական համագումարի ներկայացուցիչ Վան Գրիգորյանը, ով ուղղակի համագործակցում էր ՀՀ իշխանությունների հետ: Ինձ առաջարկվել էր անդամակցել այդ հանձնաժողովին, ես հրաժարվեցի: Թուրքական կողմից անդամակցում էին այդ երկրի Արտաքին գործերի նախարարության նախկին բարձրաստիճան պաշտոնյաներ: Դա ԱՄՆ-ի նախաձեռնությունն էր, նախաձեռնողը Պետքարտուղարության աշխատակից էր: Եվ աշխատանքի ընթացքում հանձնաժողովի անդամները համաձայնության չէին եկել ցեղասպանության փաստի շուրջ ու այդ հարցը պարզելու համար դիմել էին Նյու Յորքի անցումային դատարան` ինչպե՞ս կարելի է որակել 1915թ. դեպքերը: 2003թ. Նյու Յորքի դատարանը որոշում է կայացնում, եւ, այո, 1915թ. դեպքերին ցեղասպանություն որակավորում է տալիս: Այդ հանձնաժողովը ստեղծվել էր Հայաստանի գործող իշխանության լռելյայն աջակցությամբ ու համաձայնությամբ: Այսօր նախատեսվող հանձնաժողովը խիստ տարբերվում է այդ հանձնաժողովից: Այս դեպքում առաջարկի էությունը բոլորովին այլ է. հայ եւ թուրք պատմաբանները պիտի հավաքվեն ու քննարկեն 1915թ. դեպքերը: Եվ հայտնի է, որ սա Շվեյցարիայի հովանավորությամբ է տեղի ունենալու: Մինչդեռ իմ կարծիքով՝ այս հարցը պատմաբանների մակարդակով քննարկման ենթակա չէ: Ընդհանրապես չեմ հասկանում, թե պատմաբանների համար ինչի՞ պիտի հատուկ հանձնաժողով ստեղծվի: Պատմաբաններն իրենց գործը արել են, անում են եւ կանեն: Դա նշանակում է՝ կասկածի տակ դնել ցեղասպանության փաստը:
– Իրավական ի՞նչ ուժ ունի Նյու Յորքի դատարանի այդ որոշումը եւ կարո՞ղ է օգտակար լինել այս բանակցությունների համար:
– Հեղինակավոր դատարանը նման որոշում է ընդունել, որը, իհարկե, իրավական հարթության վրա կիրառելի է, բայց ես չգիտեմ, թե ինչո՞ւ դրա մասին չեն հիշում: Հայ-թուրքական համաձայնագիրը դեռեւս ստորագրված չէ, հանձնաժողովները ստեղծված չեն, այսինքն` հայ-թուրքական մերձեցումը դեռեւս օդում է: Բայց եթե ստորագրվեց այդ համաձայնագիրը, որն իր մեջ կներառի նաեւ պատմաբանների հանձնաժողովի ստեղծման կետը, այս դեպքում որեւէ դատարան իր վարույթ այլեւս չի ընդունի նման դիմում: Կասի` ներողություն, դուք եւ թուրքերը նստած քննարկում եք, թե ընդհանրապես 1915թ. դեպքերն իրենցից ինչ են ներկայացնում: Ինչո՞ւ եք դիմում մեզ, դուք իրար մեջ քննարկեք եւ համաձայնության եկեք: Եվ սա առաջին հերթին վերաբերում է քաղաքական հարթությանը: Եվ եթե այդ պատմաբանների հանձնաժողովը ստեղծվի, ամբողջ աշխարհում դա հանգեցնելու է ցեղասպանության ճանաչման գործընթացի կասեցմանը:
– Միջազգային ճգնաժամային խմբի, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ Մեթյու Բրայզայի եւ օտարերկրյա այլ կառույցների ու պաշտոնյաների վերջին հայտարարություններն այնքան էլ Հայաստանի համար նպաստավոր չեն: Ինչի՞ արդյունք է դա:
– Այդ բոլորը մի ճաշի կոմպոնենտներ են, որ եփվում է մեր գլխին: Արդյունքում՝ մենք շահելու ոչինչ չունենք: Իհարկե, եթե սահմանը բացվի, դա կարելի է գնահատել՝ որպես դրական քայլ, բայց նայած, թե դա ինչ կարժենա: Ամեն ինչ կախված է նրանից, որ իշխանություններն այնպիսի վիճակում են, որ իրենց համար հենարան են փնտրում, իրենց լեգիտիմությունը փորձում են ստեղծել ոչ թե երկրի ներսում, այլ դրսում: Առաջ դա Մոսկվան էր, հետո՝ Բրյուսելը, Վաշինգտոնը, հիմա` Անկարան:
– Եթե իշխանությունների լեգիտիմությունը կասկածի տակ չլիներ, Հայաստանը հայ-թուրքական եւ հայ-ադրբեջանական հարաբերություններում այս նույն վիճակո՞ւմ կլիներ:
– Ինձ թվում է, որ ոչ: Իհարկե, եթե Հայաստանն ունենար ամուր, լեգիտիմ, ժողովրդի կողմից ընտրված եւ վստահություն վայելող իշխանություն, ապա այդ իշխանությունը շատ ավելի ինքնավստահ կլիներ եւ չէր գնա նման, մեղմ ասած, զիջումների: Ես ուրիշ պատճառ չեմ տեսնում: Լուծումները միշտ ներսում են, ցանկացած քաղաքական գործիչ պետք է միշտ հասկանա այս պարզ միտքը: Երբ որ դու սկսում ես լուծումները դրսում փնտրել, դրսի ուժերն օգտագործելու են քո թուլությունները՝ քեզնից հավելյալ զիջումներ կորզելու համար: Նախկին իշխանությունների առավելությունն առաջին հերթին կայանում էր նրանում, որ անհամեմատ ավելի ամուր եւ լեգիտիմ էին, ու իրենց դիրքերը ներսում ամրապնդելու համար օտարների աջակցությանը դիմելու անհրաժեշտություն չկար: 1998թ. հեղաշրջումը կարող էր եւ չլինել, եթե Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը աջակցություն խնդրելու համար դիմեր Բորիս Ելցինին կամ օտարերկրյա մեկ այլ ղեկավարի: Մանավանդ, որ նման առաջարկություններ եղել են: Բայց նա մերժել է, հասկանալով, որ դա երկրի համար կարող է բերել կործանարար հետեւանքներ:
– Սպասվում էր, որ ապրիլի 16-ին, երբ Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարարը Հայաստանում էր, սահմանի բացման հետ կապված ինչ-որ փաստաթուղթ էր ստորագրվելու, բայց հիմա արդեն կարծիք կա, որ այն հետաձգվեց մինչեւ աշուն:
– Ես չգիտեմ, թե որքան ժամանակով հետաձգվեց, եւ ընդհանրապես չգիտեմ` կստորագրվի՞, թե՞ ոչ: Բայց իմ տեղեկություններով՝ փաստաթուղթը պատրաստ էր ստորագրման: Հավանաբար սպասում են երկու կողմերի համար հարմար քաղաքական պահի: Կորզելով հայկական կողմից զիջում` դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատում, միջազգային բոլոր պայմանավորվածությունների, համաձայնագրերի հիման վրա սահմանների փոխադարձ ճանաչում, սահմանի բացում, Միջկառավարական հանձնաժողովի ստեղծում, որն իր մեջ կունենա առանձին ենթահանձնաժողով՝ բաղկացած հայ եւ թուրք պատմաբաններից, ովքեր կքննարկեն 15 թվականի դեպքերը, հիմա թուրքերն անցել են հաջորդ խնդրի լուծմանը` ուղղակի շաղկապել ԼՂՀ հարցի կարգավորումը հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման հետ:
– ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանն ասում է, թե Ղարաբաղը որեւէ պայմանով չի կարող նվիրաբերվել Ադրբեջանին, իսկ Թուրքիայի վարչապետ Էրդողանն էլ հայտարարում է, թե Թուրքիան Հայաստանի հետ վերջնական համաձայնագիր չի կնքի, մինչեւ Ադրբեջանի ու Հայաստանի միջեւ ԼՂՀ հարցի հետ կապված համաձայնություն չլինի: Ո՞րն է իրականությունը` ԼՂՀ-ն հայ-թուրքական հարաբերությունների բանակցություններում քննարկման առարկա՞ է, թե՞ ոչ:
– Պարզ է, որ քննարկման առարկա է: Ես էլ եմ ժամանակին թուրքերի հետ հանդիպել եւ բանակցել: Բայց ես երբեւէ չեմ քննարկել ցեղասպանության հետ կապված խնդիրը, որովհետեւ մեր իշխանության ժամանակ չէր հայտարարվում, որ Եղեռնի ճանաչման հարցը ՀՀ արտաքին քաղաքականության օրակարգում է: Այլ խնդիր է, թե ինչ էր արվում, բայց չէր հայտարարվում: Բայց խոսում էինք ԼՂՀ հարցի կարգավորման գործընթացից, ուրիշ էլ ի՞նչ պիտի խոսել թուրքերի հետ: Եվ որեւէ թուրք պաշտոնյայի մտքով չէր անցնում ասել` եկեք ցեղասպանության հարցին էլ անդրադառնանք: Դա հավելյալ խնդիր է հայ-թուրքական հնարավոր կարգավորման ընթացքում: Ի՞նչ իմաստ ունի առանց այդ էլ բավականին ծանրաբեռնված օրակարգը ծանրացնել հավելյալ հարցով, որն այս պահին լուծում չունի:
– Հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման հարցը Հայաստանի համար Սերժ Սարգսյանի՞, թե՞ Ռոբերտ Քոչարյանի նախագահության տարիներին էր ավելի բարենպաստ:
– Ոչ մեկը, ոչ մյուսը: Քոչարյանն իր առաջ հայ-թուրքական հարաբերությունները կարգավորելու խնդիր չէր դրել, նրա քաղաքականության էությունը հայդատական էր: Ս.Սարգսյանի համար դա դարձել է օրակարգային հարց: Տարբերությունը դա է: