Գնահատելով անցած 9 ամիսներին ԱԺ ժամանակավոր հանձնաժողովի եւ իրավապահների գործունեությունը` ասում է ՄԻ պաշտպան Արմեն Հարությունյանը
– Պարոն Հարությունյան, ԵԽ մարդու իրավունքների հանձնակատար Թոմաս Համարբերգը 2 շաբաթ առաջ Երեւանում հայտարարեց, թե «Մարտի 1-ի գործի» հետագա զարգացումներից «քաղաքական վենդետայի հոտ է գալիս»: Դուք ինչպե՞ս կգնահատեք այսօրվա իրավիճակը:
– Ես այդ ժամանակ հանդիպեցի Համարբերգի հետ, եւ նա ինձ մոտ այդպիսի կոշտ ձեւակերպումներ չի տվել: Դա շատ կոշտ ձեւակերպում եմ համարում: Նա պարզապես գտնում էր, որ այդ գործերում ապացուցողական բազան բավականին թույլ է, եւ այդ առումով իր մտահոգությունը հայտնեց: Նա ասաց, որ այդ քննության հետ կապված խնդիրներ կան: Ես ինքս էլ այդպես եմ համարում, որ դրանց հիմքում շատ բաներ անհասկանալի են, եւ միանշանակ է, որ միակողմանիություն կա: Ես դեռ 1 ամիս առաջ էի հայտարարել, որ եթե այս գործերը գնան Ստրասբուրգի դատարան, մեծ մասի դեպքում կառավարությունը կարող է պարտվել:
– Մի քանի օր առաջ մարտի 1-ի դեպքերի հետ կապված 3 կալանավորվածների նկատմամբ իրենց «խնդրագրի» համաձայն նախագահ Սերժ Սարգսյանը ներում է հայտարարել: Կարծիք կա, որ խնդրագիր ներկայացնելու համար նրանց նկատմամբ ճնշում է գործադրվել:
– Եթե մարդիկ իրենք իրենց կամքով այդպիսի քայլ են արել, դիմել են եւ ներման են արժանացել, իհարկե, դա դրական է: Եթե ստիպել են, եւ նրանք այդ քայլին են դիմել, իհարկե, բացասական է: Բայց տվյալ դեպքում մենք պետք է հասկանանք, թե ո՞ր եթե-ի հետ գործ ունենք: Այդ երեւույթը` հանգամանքներից կախված, կարող է եւ՛ բացասական, եւ՛ դրական գնահատվել: Ես բացասական կգնահատեի, եթե նրանց կողմից բողոքներ ստանայի, բայց չեմ ստացել:
– Իսկ ինչպե՞ս կգնահատեք մարտի 1-2-ի դեպքերի բացահայտման գործընթացը:
– Կարծում եմ, որ այնուամենայնիվ որոշ օբյեկտիվություն այդ ամենի մեջ կմտցնի փաստահավաք խումբը: Եվ նաեւ ես եմ փորձելու խորհրդարանական հանձնաժողովում իմ հարցադրումներով իրավիճակը պարզել: Հարցադրումներ եմ պատրաստելու հրավիրվող պաշտոնյաների, հատկապես՝ Ոստիկանության պաշտոնյաների համար: Շատ հետաքրքիր կլիներ, եթե հանձնաժողով հրավիրվեր նախկին ոստիկանապետ Հայկ Հարությունյանը: Հարցի որոշակի ճշմարտությանը մոտենալու համար ես ավելի շատ կապում եմ այս օղակների հետ, քան նախաքննության, դատարանների հետ, որովհետեւ մեր մոնիտորինգը ցույց է տալիս, որ այստեղ, այնուամենայնիվ, միակողմանիություն կա: Ես, համենայնդեպս, որպես մարդու իրավունքների պաշտպան՝ բավարարված չեմ նախաքննության որակից: Բազմաթիվ բողոքներ ունենք, մարդիկ բողոքում էին, թե իրենց ճնշում էին, որպեսզի խոստովանություն կամ երրորդ անձի նկատմամբ ցուցմունքներ տան: Դա աննախադեպ բողոքների քանակ էր:
– Փաստորեն մարտյան դեպքերի բացահայտումը Դուք ոչ թե իրավապահ մարմինների, այլ խորհրդարանական ժամանակավոր հանձնաժողովի ու փաստահավաք խմբի հետ եք կապում:
– Այո, ես ավելի մեծ հույս ունեմ այս հանձնաժողովի եւ խմբի հետ:
– Հայ Ազգային կոնգրեսն ու «Ժառանգությունը» հայտարարեցին, թե իշխանությունները խոչընդոտում են փաստահավաք խմբի աշխատանքներին, եւ չբացառեցին, որ կարող են հետ կանչել իրենց անդամներին: Ձեր աշխատակազմի ղեկավարը, որը նաեւ փաստահավաք խմբի ղեկավարն է, չի՞ դժգոհել իր աշխատանքի պայմաններից:
– Ճիշտն ասած, ես տեղեկատվություն չունեմ նրա աշխատանքների մասին, բայց քանի դեռ աշխատում են, ուրեմն դեռ այնպիսի իրավիճակ չկա, որ աշխատելու համար անհնար համարեն: Ես նրա կողմից որեւէ կաշկանդվածություն չեմ լսել:
– Խորհրդարանական հանձնաժողովի նախագահ Սամվել Նիկոյանը բացահայտել էր, թե մարտի 1-ի գիշերը դիպուկահար էլ է գործել: Ինչպե՞ս կգնահատեք այս փաստը:
– Թերահավատություն կար խորհրդարանական այդ հանձնաժողովի նկատմամբ, բայց այդպիսով նա ցույց տվեց, որ լուրջ քայլեր են արել: Համենայնդեպս, ես այստեղ ավելի լուրջ առաջընթաց եմ տեսնում, քան նախաքննական մարմինների մոտ: Մինչեւ հիմա ինձ համար հարցական է մնում, թե առավոտյան Ազատության հրապարակում ի՞նչ գործ ունեին հետախուզական մարմինները, դա քննիչների գործն էր: Ասում էին՝ զինվորական ուժերը երեկոյան էին եկել, բա ցերեկը ժամը 11-ին ԲՏՌ-ը հրապարակում ի՞նչ գործ ուներ: Կամ քաղաքացիական հագուստով այդ մարդիկ այդտեղ ի՞նչ գործ ունեին: Այս հարցերը ե՞րբ են պատասխան ստացել, որ մենք մտածենք, թե առաջընթաց կա: Նմանատիպ հարցերից մեկն էլ դա է: Ասում էին, թե դիպուկահար չկա, ու հանկարծ պարզվում է, որ կա: Գոնե հանձնաժողովում այդ հարցադրումներն արվում են, եւ եթե արվում են ու պատասխան չեն ստանում, ես միշտ ասել եմ, որ սա էլ է պատասխան:
– Դեպքերից 9 ամիս է անցել, եւ այս ընթացքում իրավապահ մարմինները կամ խորհրդարանական հանձնաժողովը Ձեզ համար որեւէ էական բացահայտում արե՞լ են:
– Որեւէ էական բան դեռ չի բացահայտվել, որ ինձ գոհացնի, հակառակը` ավելի խճճվել է, ավելի նոր հարցեր են առաջացել: Ինձ համար ամենակարեւորը մարտի 1-ի առավոտյան դեպքերն են, թե ի՞նչ եղավ: Եթե տեղեկություն կար, թե զենք էին կուտակում, ինչո՞ւ չգնացին ու չփորձեցին կանխել, սպասեցին կուտակվի, հետո գնացին ինչ-որ օպերացիա արեցին, որի իրավունքը չունեին: Հետո պարզվեց, որ ոչ մեկը այդ հայտնաբերած զենքը չի օգտագործել: Խնդիրներ կան, որ լուրջ մտածելու տեղիք են տալիս:
– Մոտ մեկ շաբաթ առաջ խորհրդարանական հանձնաժողովը ֆիլմ ցուցադրեց, որտեղ ներկայացվում էին Ազգային անվտանգության ծառայության կողմից գաղտնալսված՝ ընդդիմադիր գործիչների հեռախոսազրույցները: Դրանից առաջ այդ հեռախոսազրույցները հրապարակվել էին նաեւ որոշ թերթերում: Ինչպե՞ս եք գնահատում այս փաստը:
– Ես այդ ֆիլմը չեմ տեսել, բայց մարդու իրավունքների տեսակետից շատ անընդունելի եմ համարում, որ այդ հեռախոսազրույցները հրապարակվում են: Նաեւ անընդունելի եմ համարում, որ խախտվում է բանկային գաղտնիքի իրավունքը: Փաստորեն՝ ում, ինչ, ինչպես ուզենան, կարող են վերցնել: Դա էլ է ցույց տալիս, որ մեր երկիրը մարդու իրավունքների խնդիր ունի:
– Հունվարին ԵԽ ԽՎ նստաշրջանում քննարկվելու է Հայաստանի հարցը: Այսօրվա իրավիճակը նկատի ունենալով` ի՞նչ եք կարծում, մեր երկրի նկատմամբ պատժամիջոցներ կկիրառե՞ն:
– Եթե որոշ մարդիկ կարծում են, որ Հայաստանի նկատմամբ պատժամիջոցները կնպաստեն մեր ժողովրդավարացմանը, շատ սխալ են: Ես դեմ եմ այդ պատժամիջոցներին: Դեմ եմ նաեւ, որ ինչ-որ խնդիրներ պետք է լուծվեն, որովհետեւ կարող է պատժամիջոց կիրառվի: Ես կողմ եմ, որ մենք գիտակցենք, եւ մենք մեզ համար անենք: Ես կարծում եմ, որ մեծ սխալ կլինի, եթե Հայաստանի նկատմամբ պատժամիջոց կիրառվի: Այնուամենայնիվ, հույս ունեմ, որ չի կիրառվի: Դրսի պատժամիջոցներով երկիր չի ժողովրդավարացվի: Ժողովրդավարությունը էվոլյուցիոն պրոցես է եւ գիտակցության հետ է կապված:
– Գրեթե 3 տարի է` Դուք Հայաստանի Մարդու իրավունքների պաշտպանն եք: Այս ընթացքում դրական փոփոխություն նկատե՞լ եք մեր երկրում ՄԻ պաշտպանության ոլորտում:
– Առաջընթացի մասին խոսել չեմ կարող, ետընթացի մասին էլ չեմ կարող: Համակարգը ժողովրդավարական չէ, եւ եթե այս ընթացքում ետընթաց ունենայինք, մենք տոտալիտար համակարգ կունենայինք, բայց մենք, այնուամենայնիվ, տոտալիտարիզմի պայմաններում չենք ապրում: Թեկուզ հենց լրագրողների դաշտում տարբեր ոտնձգություններ եղան, եւ որեւէ մեկը դեռ չի բացահայտվել: Խոսքի ազատության, տեղեկատվություն ստանալու տեսակետից լուրջ խնդիրներ ունենք: Մարդիկ տեղեկատվություն ստանալու խնդիր ունեն, բայց նրանք լավից-վատից բազմակարծիք տեղեկատվություն են ստանում թերթերի, նաեւ ինտերնետի միջոցով: Հեռուստատեսության մասով բազմակարծիքության մասին խոսելը պարզապես անիմաստ է: Դրանք բոլորը մեկ` իշխանական, պաշտոնական լիցք են պարունակում: Սա, իհարկե, տոտալիտարիզմ չէ, բայց սա նաեւ ժողովրդավարություն չէ:
– Իսկ մարտի 1-ը մեր երկրում մարդու իրավունքների առումով ետընթացի վկայություն չէ՞ր:
– Մենք ինչ-որ լուրջ նվաճումներ չունեինք, որ ասեինք, թե գոնե դրանք պահենք: Մարտի 1-ը պարզապես ցույց տվեց հասարակական-քաղաքական համակարգերի անհամատեղելիությունը, որի արդյունքում էլ տեղի ունեցավ այդ բախումը: Այսինքն` հասարակական համակարգը փորձում է առաջ շարժվել, բայց որքանո՞վ է համահունչ քայլում քաղաքական համակարգը: Սա քաղաքական էլիտայի` որքան իշխանության, նույնքան էլ ընդդիմության խնդիրն է: Մարտի 1-ն ընդամենը սա ցույց տվեց: Եվ վտանգավոր է, որ հասարակությունը քաղաքական էլիտայից առաջ անցնի: Մարդու իրավունքների խնդիրը սակավառեսուրս Հայաստանի համար մեր ապագայի խնդրի հարց է: