– Շուտով ԵԽ մարդու իրավունքների հանձնակատար Թոմաս Համարբերգը հերթական անգամ այցելելու է Հայաստան: Ձեր կարծիքով՝ ի՞նչ կարձանագրի նա ԵԽ ԽՎ 1906 եւ 1920 բանաձեւերի պահանջների կատարման առումով:
– Եթե ինձ մնար, ես այլ քաղաքականություն եւ մոտեցում կհուշեի` թե՛ ներքին, թե՛ արտաքին քաղաքական առումներով: Ես կարծում եմ, որ Համարբերգի նախաձեռնողականությունը, ակտիվությունը շատ կարեւոր է, որովհետեւ շատ անգամ այն, ինչ մենք ասում ենք որպես քաղաքացիներ եւ որպես ԱԺ-ում ներկայացված միակ ընդդիմադիր ուժ, վերածվում է ձայն բարբառո անապատի, եւ դրսից մեկը բան պիտի ասի, որ ընդունեն: Կարծում եմ` ինքը քաղաքական բանտարկյալների, փաստահավաք առաքելության հարցերով պիտի նախանձախնդիր ու հետեւողական լինի: Մի երկու օր առաջ Փարիզում հանդիպեցի ԵԽ ԽՎ նախագահ Դը Պուչին, ում հետ քննարկեցի թե՛ Թ. Համարբերգի առաքելության, թե՛ նաեւ ԼՂՀ հակամարտության արդարացի լուծման ու Ջուղայում գտնվող մշակութային ժառանգության հարցերը: Ես զգում եմ, որ չնայած Վրաստան-Ռուսաստան հակամարտությունը հետին պլան մղեց հարակից այլ խնդիրները, գոնե ՄԻ հանձնակատարի մակարդակով ԵԽ-ն եւ ԵԽ ԽՎ-ն հետամուտ կլինեն, եւ վերջապես ՀՀ իշխանություններն ու նախագահը շատ ուշացած քայլեր կկատարեն այս ուղղությամբ: Հույս ունեմ, որ Համարբերգի հետեւողականությունը իշխանություններին սթափության հրավեր կլինի: Եվ քանի որ դեռ ժողովրդավարական համակարգ չունենք, ավելի շատ է լսվում օտարի, քան սեփական քաղաքացու ձայնը: Նաեւ այս մոդելը պետք է փոխենք:
– Մարտի 1-ի դեպքերից հետո Թ.Համարբերգը մի քանի անգամ այցելել է Հայաստան: ՀՀ-ում են եղել նաեւ ԵԽ ԽՎ նախագահ ը եւ եվրոպական կառույցների այլ ներկայացուցիչներ, ովքեր ՀՀ իշխանություններին հորդորել են կատարել ԵԽ ԽՎ բանաձեւերի պահանջները: Սակայն կարծեք մեր իշխանություններն այդ առումով շատ հանգիստ են, հատկապես, երբ եվրոպական կառույցները հետեւողական չեն իրենց պահանջների կատարման հարցում: Նույնիսկ կարծիքներ են հնչում, թե առկա է ինչ-որ ստվերային համագործակցություն եվրոպական կառույցների ու մեր իշխանությունների միջեւ:
– Դուք ինքներդ գիտեք, որ ես քննադատել եմ ոչ միայն մեր իշխանություններին, այլեւ Եվրոպային, որ ինքն էլ երբեմն չի համապատասխանում իր դավանած արժեքներին, իր չափանիշները չի կիրառում հավասարաբար: Այդ երկվությունն ու երեսպաշտությունը ես բարձրաձայնում եմ թե՛ հայաստանյան, թե՛ եվրոպական մակարդակով: Իհարկե, Եվրոպան եւս արժանի է քննադատության, բայց ինչ վերաբերում է Համարբերգին, կարծում եմ` այս հարցում ինքն ունի մասնագիտական եւ անձնական հանձնառություն: Չեմ կարծում, որ սա լինելու է հերթական այցելություն: Կարծում եմ` գոնե նա շատ լուրջ է վերաբերվում այս հարցին:
– Ինչպե՞ս եք գնահատում Հայաստանի, Ադրբեջանի եւ Ռուսաստանի նախագահների միջեւ նոյեմբերի 2-ին Մոսկվայում ստորագրված հռչակագիրը: Կիսո՞ւմ եք այն կարծիքը, որ ՀՀ նախագահը ստորագրելով այդ հռչակագրի տակ` անուղղակիորեն ազատագրված տարածքները հանձնելու համաձայնություն տվեց:
– Ես Մադրիդյան կոչվող փաստաթուղթ չեմ տեսել, մամուլում եմ կարդացել: Եթե հրապարակված կետերը թեկուզ հեռավոր աղերս ունենան այդ փաստաթղթի հետ, ապա այնտեղ միակողմանիություն կա գաղթականների, տարածքային խնդիրների, անվտանգության գոտիների վերաբերյալ: Եվ ընդհանրապես այնտեղ չի արտացոլվում հարյուր-հազարավոր հայ գաղթականների եւ Ադրբեջանի հսկողության տակ գտնվող տասնյակ հայ բնակավայրերի վերադարձի հարցը: Հստակ չէ կարգավիճակի` որպես անվտանգության բաղադրիչի հարցը: Ես կարծում եմ, որ այնտեղ չի արտացոլված առավել ընդհանրական այն հրամայականը, որ ԼՂՀ հակամարտությունը չունի վերջնական լուծում առանց ինքնորոշման եւ անկախության ճանաչման, առանց Թուրքիա-Հայաստան հարաբերությունների ամբողջական կարգավորման: Արդեն խոսվում է Թուրքիայի մասնակցությամբ եռակողմ հանդիպման մասին: Կա տեսակետ, որ մեր ազգային շահերից ելնելով` ԼՂՀ խնդիրը պետք է տարանջատել այդ հարաբերություններից: Եթե մենք ունենք հանրային մանդատը, ժողովրդի վստահությունը վայելող իշխանություն, որը պատրաստ է ազգային հարցերը դնել սեղանին եւ փոխել քաղաքական մանրակերտը, ես կարծում եմ, որ այդ եռակողմ հանդիպումը ոչ թե պետք է լինի Թուրքիայի միջնորդությամբ, այլ երեք հարեւան երկրների հանդիպում, որոնք իրենց հարցերը դնում են սեղանին եւ քաղաքակիրթ լուծում են գտնում: Դա վերաբերում է թե՛ ցեղասպանության ճանաչմանը, թե՛ փախստականների` բոլոր ուղղություններով վերադարձի, Կասպից ծովից մինչեւ Սեւ ծով նույն պայմանակարգով բաց հաղորդակցության հարցերին: Եվ երբ խոսում են տարածաշրջանի նոր քարտեզի, անվտանգության ու խաղաղության նոր հեռանկարների մասին, թող համալիր լուծվեն այս բոլոր հարցերը:
– Ձեր ասածը ներառում է քննարկումների ներկայիս օրակարգից դուրս հարցերի մեծ շրջանակ: Կարծում եք, որ ՀՀ-ն այսօր ունի՞ այդ բոլոր հարցերը նպաստավոր լուծելու հնարավորություն:
– Ես չէի ցանկանա բացասական ենթադրություններ կատարել, կարող եմ ասել, որ եղել է եւ կա անջրպետ ՀՀ բոլոր իշխանությունների եւ ժողովրդի միջեւ: Եվ այդ անջրպետն առաջացել է, որովհետեւ իշխանությունները չեն ունեցել հանրային վստահություն: Երկրորդը` ՀՀ-ն վարժվել է այս կամ այն վիճակից դուրս պրծնելու քաղաքականությանը` առանց լայն ռազմավարության եւ ազգային շահի ամբողջական գիտակցման: Կարծում եմ` մենք շատ իրավիճակային ենք մտածել, եւ քանի որ մեր իշխանությունների լեգիտիմությունը միշտ խոցելի է եղել, ենթագիտակցաբար դա ազդել է նաեւ նրանց գիտակցության վրա` իմանալով, որ այնտեղ կա սահմանափակում, միջազգային ճնշումներ, խելոք աշակերտ երեւալու անհրաժեշտություն:
– Իսկ այս պարագայում ինչպե՞ս եք գնահատում Համաժողովրդական շարժման ակտիվ պայքարի ակտիվ փուլը ժամանակավորապես դադարեցնելու քայլը: Ընդդիմությունն իր լռությամբ արդյո՞ք չի նպաստում, որ իշխանությունները հանգիստ լուծեն ԼՂՀ հարցը, այդ թվում՝ ինչպես հենց ընդդիմադիրներն են ասում` ոչ հայանպաստ տարբերակով:
– Այո, համաձայն եմ: Ես նման որոշման մասնակիցը չեմ եղել, եւ ոչ էլ իմ իրավասության մեջ է այդ որոշումը մեկնաբանելը: Պարզապես այդ որոշման եւ ՀՀ արտաքին քաղաքական միջավայրի միջեւ կապ չեմ տեսնում: Կարծում եմ` այն թեմաները, որոնք պետք է բարձրացվեն հանրային քննարկումների ժամանակ, դրանք տեւական խնդիրներ են, եւ դրանց լուծումը միայն կուժեղացնի ՀՀ արտաքին խնդիրների լուծման հնարավորությունը: Ինձ համար ակնհայտ չէ այդ պատճառահետեւանքային կապը:
– Իսկ հնարավոր համարո՞ւմ եք, որ այնուամենայնիվ մոտ ապագայում ԼՂՀ հակամարտությունը կարող է կարգավորվել:
– Կարող է, իշխանության եւ ընդդիմության որոշ հատվածում կա ի հաշիվ ազգային շահի շուտ լուծելու ցանկություն: Բայց, վերջապես, մենք էլ մեր շահը պիտի ունենանք, ոչ թե հետեւենք, թե գերտերություններն ի՞նչ են մտածում, Ռուսաստան-Թուրքիա մերձեցման տողատակում ի՞նչ կա: Ես խիստ անհավանական եմ համարում, որ մի քանի ամսվա ընթացքում լուծվի:
– Ձեր կարծիքով՝ ԼՂՀ հակամարտության կարգավորման հարցում ՌԴ-ի եւ Թուրքիայի վերջին շրջանի ակտիվացման համատեքստում ԵԱՀԿ Մինսկի խմբին` որպես բանակցային ձեւաչափի, վտանգ սպառնո՞ւմ է:
– Կարծում եմ` Մինսկի խումբը դեռ իր գործունեությունը կծավալի, իհարկե, ներքին լարումներ միշտ էլ կան` ելնելով իրենց միջպետական հարաբերություններից: Մեկ-մեկ Մինսկի խումբն ինքն է հեռանում այն մանդատից, որը ստացել է 1992թ. Հելսինկիում: 94-ին ԼՂՀ-ն եղել է հակամարտության ճանաչված կողմ: Եվ ՀՀ-ի անունից ես պատիվ ունեցա ստանձնելու ստորագրելու պատասխանատվությունը: 2 նախապայման կար, որոնք պետք է հարգվեին միջնորդների, հետո արդեն՝ համանախագահների կողմից: Պետք է ցանկացած բանակցություն սեղանի շուրջ բերեր այն կողմերին, որոնք կրակում էին իրար վրա: Այդ կողմերից մեկը ԼՂՀ-ն էր: Երկրորդը` բոլոր միջնորդները պետք է ապահովեին կատարյալ չեզոքություն: Թուրքիան եղել է Մինսկի խմբի անդամ, եւ մենք նրա «ֆանտաստիկ չեզոքության» արդյունքը տեսել ենք, երբ ՆԱՏՕ-ին պատկանող զենքերը հայտնվեցին մոջահեդների ձեռքում: Այնպես որ, այս 2 սկզբունքներն էլ խախտվել են: Եվ Մինսկի խմբին պետք է հիշեցնել դրա մասին, բայց հիշեցնելու համար Հայաստանը պետք է դուրս գա սահմանափակ, հակազդեցիկ մանր քայլերի քաղաքականությունից:
– Որքան հասկացա՝ Ձեր եւ Լ. Տեր-Պետրոսյանի ղեկավարած համաժողովրդական շարժման միջեւ կա որոշ անհամաձայնություն:
– Ես իմ անձնական կարծիքն եմ ասում: Նոր քայլեր են պետք այս իրավիճակում, եւ նորը ճանաչելու համար պետք է ընդունել սեփական սխալները: Ես էլ եմ ընդունում սխալը, որ մենք բավարար ակտիվ չենք աշխատել քաղաքական զանգվածների հետ: Եվ եթե այսպես շարունակվի՝ Հայաստանն ընդհանրապես կկորցնի դերակատար լինելու իր վերջին հույսը: