– Պարոն Մելիքյան, վերջին շրջանում ակտիվացել են ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման, մասնավորապես՝ տարածքների վերադարձի վերաբերյալ քննարկումները: Իշխանությունները չեն բացահայտում բանակցությունների մանրամասները, ընդդիմությունն էլ ահազանգում է տարածքների վերադարձման մասին: Ի՞նչ զարգացումներ կարող են լինել ձեր կարծիքով:
– Այս տեսանկյունից ես լուրջ տարբերություններ չեմ տեսնում Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի եւ Սերժ Սարգսյանի մոտեցումների մեջ: Ես տեսնում եմ, որ երկուսն էլ արտահայտվել են տարածքներն Ադրբեջանին հանձնելու օգտին, ինչն ինձ համար անընդունելի է: Մարդիկ, ովքեր պատրաստ են հանձնել տարածքները, չեն պատկերացնում, որ դրանից հետո Ղարաբաղը հայաթափ կլինի: Մենք հատվածաբար մտածելու իրավունք չունենք: Եթե մենք պատրաստ ենք հատվածաբար հանձնել ինչ-որ տարածքներ, ուրեմն մենք պետականությամբ հանդես գալու ընդունակ չենք: Ես կարծում եմ, որ ընդդիմությունն այսօր կարող է հանգիստ խղճով քնել` վստահ լինելով, որ տարածքներ հանձնողն իրենք չեն լինի, կլինի Սերժ Սարգսյանի վարչակազմը: Իսկ այդ հանձնումը կարող է իրենց օգնել իշխանության գալ: Նրանք կստանան երկու բան` ի վերջո տարածքները կհանձնվեն, եւ կհանձնվեն ուրիշի ձեռքով: Իրենք էլ այդ ալիքի վրա կկարողանան իրենց քաղաքական խնդիրները լուծել: Ես այդ լուծումն արդեն տեսնում եմ:
– Ձեր կարծիքով՝ ՀՀ նախագահ Ս. Սարգսյանն այդքան արագ եւ հեշտությամբ կգնա՞ տարածքների եւ իր իշխանության հանձնմանը: Ռոբերտ Քոչարյանը ԼՂՀ հարցի կարգավորման կամ տարածքներ հանձնելու խնդիրը 10 տարի կարողացավ երկարաձգել: Ինչո՞ւ եք կարծում, որ իշխանությունը կորցնելու վտանգը զգալով` նույնը չի կարողանա անել նաեւ Ս. Սարգսյանը:
– Նա այն պայմաններում չեկավ իշխանության, որ կարողանա երկար ժամանակ սակարկություններ անել: Այո, այս սրընթաց զարգացումները կանխորոշում են այդ ելքը: Եվ հնարավոր է, որ այդ հարցը լուծվի որեւէ երկրի միջնորդությամբ: Ներկա իշխանությունների մասով ես հավանական եմ համարում, որ միջնորդելու է Ռուսաստանը, Տեր-Պետրոսյանի պարագայում` գուցե դա լիներ Եվրոպան կամ Ամերիկան: Եթե դա լինի Ռուսաստանի միջնորդությամբ, ապա ռուսները կամրապնդվեն Ադրբեջանում՝ դրանից բխող բոլոր հետեւանքներով: Դա բխում է Ռուսաստանի շահերից, սակայն չի բխում մեր շահերից:
– Ասացիք, թե դեմ եք տարածքներ հանձնելու քաղաքականությանը, բայց եւ՛ իշխանությունները, եւ՛ ընդդիմությունը, նաեւ եվրոպական կառույցների ներկայացուցիչները բազմիցս են հայտարարել, որ ԼՂՀ կարգավորման հարցը պետք է լուծվի փոխզիջումների տարբերակով:
– Դատելով ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի շրջանակներում ընթացող բանակցությունների օրակարգից, Եվրակառույցների, ԱՄՆ-ի եւ Ռուսաստանի տարբեր գործիչների ելույթներից, կարող ենք եզրակացնել, որ հենց հայկական կողմից են ակնկալում հիմնական զիջումները: Մինչդեռ հայկական կողմն ունի այն ռեսուրսը, որ կարող է հիմնավոր պաշտպանել իր շահերը, բայց դա չի արվում: Նախ հարկավոր է բանակցային սեղանի շուրջ լրացուցիչ խնդիրներ բարձրացնել: Ամենակարեւորն ադրբեջանահայ փախստականների խնդիրներն են, ավելի քան կես մլն հայի պատճառած վնասները: Այսօր մենք տարածքների հանձնման մասին խոսելու հիմքեր անգամ չունենք, որովհետեւ դեռեւս հոդաբաշխ կերպով որեւէ մեկը չի բացատրել, թե անգամ եթե այդ զիջումները կատարվեն, փոխարենն ի՞նչ ենք ստանալու: Միակ բանը, որի մասին խոսում է հայկական կողմը, դա Ղարաբաղի կարգավիճակի խնդիրն է, այն էլ պետք է լուծվի վերջերս թեթեւ ձեռքով մտցված հանրաքվեի միջոցով: Ես կարծում եմ, որ մենք կարող ենք բոլորովին այլ քաղաքական ծրագրով հանդես գալ, մենք կարող ենք մեր շահերն արդյունավետ կերպով պաշտպանել:
– Այդ դեպքում ի՞նչ եք առաջարկում:
– Մեկընդմիշտ պետք է մոռանալ ինքնորոշման իրավունքը ճանաչելու մասին խոսակցությունները: Ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքն անառարկելի է: ԼՂՀ ժողովուրդն արդեն ինքնորոշվել է, եւ վերջ: Մենք կարծում ենք, որ խնդիրը պետք է լուծել մարդու իրավունքների պաշտպանության տեսանկյունից: Այլ հարց է, թե այդ իրավունքի ճանաչումը ձեռնտո՞ւ է տարածաշրջանում գործող դերակատարներին: Բնական է, որ մի մասին ձեռնտու չէ: Բայց հայկական պետությունների քաղաքականության, շահերի ձեւակերպման բացակայության պայմաններում ճանաչումը դառնում է արտաքուստ եւ բավականին դժվար գործընթաց: Եվ որպեսզի դա կարողանան կատարել, ՀՀ եւ ԼՂՀ իշխանությունները պետք է կատարեն հետեւողական եւ մեկը մյուսից բխող քայլեր, ինչն առայժմ չի արվել: Մինչեւ մենք չկարողանանք գնահատել մեր հնարավորություններն ու շահերը, երբեք չենք կարողանա արտաքին քաղաքականություն ունենալ: Քաղաքականությունը պետք է անպայման նպատակ ունենա: Մենք պարտավոր ենք եւ կարող ենք պահպանել ազատագրված բոլոր տարածքները: Դրա համար ունենք բարոյական ու իրավական բավարար հիմքեր: Պարզապես Հայաստանը պետք է ձեռնամուխ լինի մի գործընթացի, որի արդյունքը եւ հիմնական նպատակը պետք է լինի ԼՂՀ ճանաչումը ինչպես Հայաստանի, այնպես էլ այլ պետությունների կողմից, անկախ այն հանգամանքից, թե այդ խնդիրն ինչպես կլուծվի Ադրբեջանի հետ: Եթե այնտեղ վերաբնակեցում ես իրականացնում, դրա համար պայմաններ ես ստեղծում եւ դա բացատրում ես մարդու իրավունքների հրամայականից, որեւէ խնդիր չի լինի: Ի սկզբանե հայկական քաղաքականությունը նպատակ չի ունեցել ամրապնդել ազատագրված տարածքները:
– Սեպտեմբերի 25-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 63-րդ նստաշրջանում ունեցած ելույթում ՀՀ նախագահ Ս. Սարգսյանը հայտարարել է. «Ինքնորոշման իրավունքը դարձել է ժողովուրդների արտաքսման, էթնիկ զտումների, ցեղասպանությունների պատճառգ Մենք հեռու ենք այն մտքից, որ ինքնորոշման յուրաքանչյուր հայտ պետք է հանգուցալուծվի անջատման տեսքով»: Իսկ Դուք ասում եք` ինքնորոշում եւ ազատագրված տարածքների ամրապնդում:
– Այս մտքերը դիտարկում եմ այն համատեքստում, որ Հայաստանն առ այսօր չունի Ղարաբաղի հարցում մշակված քաղաքականություն: Առհասարակ չունի արտաքին քաղաքականություն, ունի արտաքին հարաբերություններ: Այստեղ ես շատ աղերսներ եմ տեսնում Ռուսաստանի որոշ պաշտոնյաների կողմից արված հայտարարությունների հետ: Կապը նկատելի է:
– Դառնանք ներքին խնդիրներին. Ձեր կարծիքով՝ գոնե մինչեւ տարեվերջ, մինչեւ ԵԽ ԽՎ ձմեռային նստաշրջանը իշխանությունները կկատարե՞ն 1609 եւ 1620 բանաձեւերի պահանջները:
– Նրանք չեն կարող կատարել այդ բանաձեւերի պահանջները: Վերջին հաշվով պետք է հասկանանք, թե ինչո՞ւ կեղծեցին ընտրությունները եւ ինչո՞ւ են կեղծում պարբերաբար: Պարզ բացատրություն կա` իշխանության մեջ եղած մարդիկ օգտվում են իշխանությունից նաեւ անձնապես: Նրանց նյութական մակարդակի ապահովումը կախված է իշխանության մեջ լինելու հանգամանքից: Այստեղ գուցե գաղափարական ծխածածկույթ կա, բայց իրականությունը սա է: Մյուս կողմից էլ՝ եթե բավարարեն բանաձեւերի պահանջները, դա ի վերջո կարող է հանգեցնել նաեւ իշխանությունը կորցնելուն:
– Իսկ եթե չկատարեն, Եվրոպական կառույցներն այս անգամ Հայաստանի նկատմամբ պատժամիջոցներ կկիրառե՞ն, թե՞ կշարունակեն նույն «ներողամիտ» վերաբերմունքը դրսեւորել:
– Մեծ հաշվով դա էական չէ: Եվրոպական կառույցները, չեմ կարծում, թե կուզենան սրել հարաբերությունները Հայաստանի հետ: Հակառակ դեպքում կամրապնդվի Ռուսաստանի ազդեցությունը, ինչը դժվար թե թույլ տան, մինչեւ որ ռուսների հետ առանձին լեզու գտնեն: Կարծում եմ՝ կշարունակեն ներողամիտ լինել: Կամ եթե ռուսների հետ լուծումներ չգտնեն, ապա պատժամիջոցներ կկիրառեն: Իսկ ընդհանրապես իշխանությունն ու ընդդիմությունը պետք է գնան երկխոսության: Վերջապես մեր երկրում պետք է ձեւակերպենք քաղաքական հարաբերությունների կանոնակարգ:
– Ընդդիմությունն ասում է, թե երկխոսության կգնա, եթե իշխանություններն ազատ արձակեն քաղբանտարկյալներին:
– Դա նույնպես պետք է լինի այդ երկխոսության արդյունքում, որովհետեւ ակնհայտ է, որ եթե այսօր իշխանությունն ազատի բոլոր բանտարկյալներին, դա կակտիվացնի ընդդիմությանը եւ կհաստատի այն փաստը, որ ՀՀ-ում կան քաղբանտարկյալներ: Պետք է լինի երկխոսություն բոլոր հարցերի շուրջ: Տվյալ պարագայում ցանկացած նախապայման օգտակար չէ:
– Իսկ Ձեր կարծիքով՝ բանտարկվածները քաղբանտարկյալնե՞ր են:
– Իմ կարծիքով` Արզումանյան Ալիկը քաղբանտարկյալ է: Մյուսներին չեմ ուզում թվարկել: Մի օրինակը բավարար է ասելու, որ խնդիրը կա: