Հարցազրույց մարտի 1-2-ի դեպքերն ուսումնասիրող հանրային հետաքննության հարցերով ընդդիմության ձեւավորած ուժային կառույցների գործողություններն ուսումնասիրող խմբի ղեկավար, ՆԳ նախկին նախարար Սուրեն Աբրահամյանի հետ
– Ձեր գլխավորած հանձնախմբի ներկայացրած տեսաերիզը, որտեղ ցուցադրվում էին մարտի 1-ին տեղի ունեցած իրադարձությունները, իշխանությունների կողմից տարբեր գնահատականների արժանացան: Մասնավորապես, Ձեզ մեղադրում էին կադրերը մոնտաժելու մեջ: Եղան նաեւ պնդումներ, թե Ձեր աշխատանքային խումբը ներկայացրել է բացառապես այն կադրերը, որոնք ձեռնտու են ընդդիմությանը: Ինչպե՞ս կմեկնաբանեք նման մեղադրանքները:
– Ես իմ գնահատականներն արդեն ասել եմ այդ վայ փորձագետների եզրակացությունների վերաբերյալ, եւ չեմ ցանկանում այլեւս դրանց անդրադառնալ: Մեր հանձնախմբի հիմնական խնդիրը եղել է եղած փաստերի վրա մարտի 1-ի դեպքերի ընդհանուր տրամաբանությունը գտնելը: Այսինքն` ինչով սկսվեց եւ ինչով վերջացավ այն, որովհետեւ որքան էլ կոմպետենտ հանձնաժողով լինի, չի կարող այդ դեպքերը լոկալ` զուտ որպես մարտի 1-ի դեպքեր քննել եւ օբյեկտիվ եզրակացության գալ, քանի որ այն կեղծված ընտրությունների հետեւանք էր: Դրա համար մենք ուսումնասիրել ենք Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի նախընտրական ժամանակաշրջանը, մեր գնահատմամբ` խեղված եւ կեղծված ընտրությունները եւ մարտի 1-ին տեղի ունեցած դեպքերը: Ընդ որում, մեր գնահատմամբ, ամբողջ գործողությունները` ներառյալ մարտի 1-ի դեպքերը, տեղավորվում էին իշխանությունների գծած սցենարի մեջ: Իրենք արդեն դրա նախադեպն ունեին. 2004թ. ճիշտ նույն ձեւով նրանք ամեն ինչ արեցին` ծեծեցին, ջարդեցին եւ հասարակության ուշադրությունը շեղեցին ընտրություններից: Այն ժամանակ էլ քաղաքական հայացքների համար հալածյալներ կային, մարդիկ սկսեցին զբաղվել նրանցով եւ բուն ընտրությունների կեղծված արդյունքները մոռացան: Ինչ վերաբերում է նրան, թե ինչ կադրեր ենք մենք ընտրել, ապա պետք է ասեմ, որ եւ՚ իշխանությունները, եւ՚ ընդդիմությունը չեն սահմանափակվում այդ 30 րոպեանոց տեսաերիզով, որովհետեւ թե՚ նրանց ձեռքում կան բավականին շատ նյութեր, թե՚ մեր: Մենք ընտրել ենք այն կադրերը, որոնք բնութագրում են իշխանությունների գործողությունները: Մենք դա ենք ցույց տվել: Մենք իշխանությունների կողմից բռնություններով ուղղորդված ավելի սոսկալի կադրեր ունենք, բայց դրանք չենք ներառել: Այսինքն` մենք ինչ-որ սարսափազդու տեսարաններ ներկայացնելու խնդիր չենք ունեցել: Այդ ամենը մտածված է եղել, որպեսզի ամբողջ տրամաբանությունը հասկանալի լինի: Ինչ վերաբերում է մոնտաժելուն, ապա ինչպե՞ս կարող էինք չմոնտաժել այն կադրերը, որտեղ, ասենք, 20 րոպե միայն արյան տեսարաններ են: Բոլոր այդ կադրերը իրական են, եւ մենք այն մոնտաժել ենք պարզապես որոշակի տրամաբանություն ապացուցելու համար: Իրենք էլ են մոնտաժում նման կադրերը: Իրենք հարցադրումը սխալ են կատարում, երեւի այն պետք է հետեւյալ կերպ դնեին` կե՞ղծ է տեսաերիզը, թե՞ ոչ: Բայց բոլորը գիտեն, որ դրանք իրական կադրեր են: Ես մասնագետ չեմ, եւ այդ կադրերը մեզ օգնել են ձեռք բերել հասարակության լայն զանգվածներ: Եվ մենք այնքան խելոք ենք եղել, որ նույնիսկ այդ կադրերի գնահատականը չենք տվել, այլ ուղղակի փաստել ենք իրողությունը, որպեսզի եթե ԱԺ-ում ստեղծված համապատասխան ժամանակավոր հանձնաժողովը կամ նախաքննական մարմինը հարմար գտնեն դրանից օգտվելու` օգտվեն:
– Դուք գնահատականներ չտվեցիք, բայց Ձեր ներկայացրած փաստերի առնչությամբ գնահատականներ հնչեցրեց դատաբժիշկ Շոթա Վարդանյանը` պնդելով, որ կադրում ներկայացվածը ոչ թե մարդու ծնոտ է` այլ խոճկորի, իսկ լեզուն` հորթի: Ձեր աշխատանքին տրված այս գնահատականները կոնկրետ Ձեզ բավարարո՞ւմ են:
– Նախ մեզ համար անհասկանալի էր, թե ինչո՞ւ այդ 30 րոպեանոց տեսաերիզից ընդամենն այդ մեկուկես րոպեանոց կադրն ընտրեցին: Այնտեղ ավելի լուրջ տեսարաններ ու կադրեր կային, որոնք պետք է մտահոգեին հանձնաժողովին, բայց նրանք, չգիտես ինչու` հենց այդ կադրերի վրա սեւեռվեցին: Ես նորից եմ ասում` մենք փաստել ենք իրողությունը, եւ նման ձեւով` բանավոր, առանց լուրջ հիմնավորման եզրակացություններ տալը կամ իրենց կարծիքը բարձրաձայնելը` առնվազն անլուրջ է: Չեմ ուզում ավելի վատ արտահայտություններ թույլ տալ: Չնայած ես արդեն շատ խիստ գնահատականներ եմ տվել Շ. Վարդանյանի կերպարին եւ նրա հնչեցրած կարծիքին, բայց ինձ համար անհասկանալի է, որ նրանք կարող են իրենց թույլ տալ նման ոչ կոմպետենտ եւ անլուրջ գնահատականներ հնչեցնել: Նրանց գործողությունները միտված են մեկ խնդիր լուծելուն, այն է` արդարացնել իշխանությունների կողմից կատարված անօրինական գործողությունները, եւ նրանք դա արեցին շատ տգեղ, գռեհիկ ձեւով: Եվ ոչ թե մենք, այլ հանրությունն այնպիսի գնահատականների արժանացրեց հանձնաժողովին, որ նրանք իրենց հաջորդ նիստերում արդեն կանգ առան ու հասկացան, որ դա սխալ մոտեցում է, եւ արդեն իրենք սկսեցին կասկածի տակ դնել այդ գնահատականները: Իսկ Շ. Վարդանյանը ուրիշների արյան ու ողբերգության վրա ոսկի դիզող մարդ է, ընդ որում` ոչ մեկ տարի եւ ոչ մեկ անգամ, բավականին երկար ժամանակ, այնպես որ` նրա նույնիսկ գրավոր եզրակացությունն ինձ՝ որպես քաղաքացի, երբեք չի կարող գոհացնել:
– Բնականաբար, իշխանության խնդիրն իր գործողություններն արդարացնելն է, իսկ ընդդիմությանը` հակափաստարկներ ներկայացնելն ու ապացուցելը, որ նրանց բերած փաստարկները որեւէ առնչություն չունեն իրականության հետ: Դուք ի՞նչ միջոցներ եք ձեռնարկում` ապացուցելու համար, որ, օրինակ, հենց այդ կադրերում ոչ թե կենդանու, այլ մարդու օրգաններ են, թե՞ Ձեր աշխատանքն այդքանով սահմանափակվում է:
– Հասկանալի է, որ իշխանությունները պետք է արդարացնեն իրենց գործողությունները, բայց նույնը չի կարելի ասել հանձնաժողովի մասին: Չնայած ես տարակուսեցի, երբ հանձնաժողովի ՀՅԴ-ական ներկայացուցիչ Արծվիկ Մինասյանը հայտարարեց, թե հանձնաժողովը չի կարող օբյեկտիվ լինել, քանի որ այն կազմված է կոալիցիոն ուժերից, եւ իրենք պարտավոր են պաշտպանել իշխանության գործողությունները: Նման գնահատականից հետո հասարակության մեջ ի՞նչ վերաբերմունք պետք է լինի այդ հանձնաժողովի նկատմամբ: Ինձ համար` որպես ընդդիմության հանձնախմբի ղեկավար, ոստիկանն էլ է իմը, քաղաքացին էլ, ցուցարարն էլ, նույնիսկ մահակը բարձրացնող ոստիկանը: Մենք պետք է կարողանանք ճշտել ամեն մեկի մեղքի բաժինը: Հանձնաժողովը, ցավոք, նման առաքելություն չունի: Մարտի 1-ը սոսկալի իրողություն է, եւ չգիտենք, թե որքան ժամանակ այն մարդկանց սրտից ու հիշողություններից դուրս չի գա: Եվ այս պարագայում այդ հանձնաժողովի աշխատանքը ծիծաղելի է: Վերջին հաշվով` այդ զոհվածներն իրե՞նց քաղաքացիները չէին, իրե՞նց հարազատները չէին, իրե՞նց եղբայրները չէին: Ես նրանց վարքագծի մեջ կարեկցանք, ցավ չեմ զգում: Իրենք պետք է վեր կանգնած լինեն իրենց կուսակցական պատկանելությունից ու պարտավորություններից ու կարողանան հանուն մեր ժողովրդի ու երկրի՝ օբյեկտիվ գնահատական տալ այդ դեպքերին: Դրա համար շատ մեծ խելք ունենալ պետք չէ, մի քիչ մարդկային խիղճ ու համարձակություն է պետք: Եթե նրանք դա չկարողացան անել` մեղավորների շարքին դասվելու են նաեւ այդ հանձնաժողովի բոլոր անդամները, այսինքն` անեծքով են հիշելու նրանց:
– ԱՄՆ-ից փորձագետներ էին եկել Հայաստան եւ ԱԺ մարտի 1-ի դեպքերն ուսումնասիրող հանձնաժողովին պատմում էին իրենց գործողությունների մասին, որ կատարել են սեպտեմբերի 11-ին տեղի ունեցած ահաբեկչական գործողությունը բացահայտելու ժամանակ: Ի՞նչ եք կարծում` այն կարո՞ղ էր օգտակար լինել մեր հանձնաժողովականների համար: Անհասկանալի չէ՞, թե ինչու էին իշխանությունները նրանց հրավիրել մեզ մոտ, երբ նրանք որեւէ գնահատական կամ խորհուրդ տալու իրավունք չունեին:
– Ես էլ եմ հանդիպել նրանց հետ եւ ես մի բան հասկացա, որ այդ հանձնաժողովը հասարակության մոտ լեգիտիմության խնդիր ունի, որն ուզում էր լուծել դրսից փորձագետներ հրավիրելով: Բայց այս կարգի փորձագետնե՞ր, որոնք ոչինչ ասելու հնարավորություն չունեն եւ միայն իրենց փորձը պետք է փոխանակեին: Այն էլ այնպիսի փորձ, որը կապված է ահաբեկչության միջոցով արտաքին ագրեսիայի հետ, իսկ մերը քաղաքական պայքարի արդյունքում ծնված դեպք է: Ինձ համար մի բան պարզ դարձավ, որ ԱՄՆ-ում ստեղծված հանձնաժողովը բավականին մեծ լիազորություններ է ունեցել, իսկ մեր ԱԺ հանձնաժողովը գրեթե ոչ մի լիազորություն չունի: Այժմ խոսում են ինչ-որ փաստահավաք խումբ ստեղծելու մասին, բայց եթե այդ խումբը չունենա այն կարգի լիազորություններ, որ կարողանա երբեմն ինքնուրույն որոշումներ կայացնել, ապա այն էլ ոչնչով չի տարբերվի այս հանձնաժողովից: Այն պետք է ստեղծվի հատուկ օրենքով, ոչ թե ՀՀ նախագահի հրամանով կամ ԱԺ որոշմամբ: Այդ դեպքում այն կարող է հանրության մոտ վստահություն վայելել ու ակտիվ լինել իրենց գործողություններում: Իսկ այս հանձնաժողովը, եթե նույնիսկ շատ ջանք էլ գործադրի` միեւնույն է` որեւէ արդյունքի չի հասնի: