– Պատահակա՞ն եք համարում այն, որ ԵԽ ԽՎ նստաշրջանից մի քանի օր առաջ ԱՄՆ պետքարտուղարի տեղակալ Դենիել Ֆրիդը ԱՄՆ Կոնգրեսում բավական կոշտ ելույթ է ունենում Հայաստանի վերաբերյալ: Ի՞նչ եք կարծում, այն Հայաստանի վերաբերյալ ԵԽ ԽՎ զեկույցի վրա որեւէ ազդեցություն կունենա՞: Ի դեպ, հենց այդպես է դիտարկվում նաեւ հունիսի 20-ին հայտարարված ընդդիմության հանրահավաքը:
– Անկեղծ ասած, ես չէի ուզենա այդ հարցին անդրադառնալ, որովհետեւ այդ հարցը մեր մանդատից դուրս է, եւ ես քաղաքական տեխնոլոգիաների հնարավոր տեխնոլոգիաները, հնարավոր նպատակները եւ դրդապատճառները չէի ցանկանա մեկնաբանել: Դա ավելի շատ քաղաքագետների գործն է:
Այնուամենայնիվ, մեր գործը, որպես մարդու իրավունքների պաշտպան, որը նաեւ մոնիտորինգ է անցկացնելու հանրահավաքը, մի քիչ դժվարանում է, երբ ցանկացած տեղում թույլ չեն տալիս հանրահավաք անցկացնել` առաջարկելով մեկ այլ տեղ: Սրա հետ մեկտեղ էլ` ընդդիմությունն ասում է` չէ, հենց այնտեղ պետք է անցկացնենք հանրահավաքը, որը մենք ենք ուզում: Ըստ էության, արդեն մի քանի օր է, կոչ է արվում հավաքվել Մատենադարանի մոտ, ինչն արգելվել է: Մեզ համար շատ անհասկանալի եւ դժվար վիճակ է առաջանում այս տեսանկյունից: Առաջին անհասկանալին այն է, թե ինչո՞ւ թույլ չեն տվել Մատենադարանի մոտ անցկացնել հանրահավաքը, եւ երկրորդ` ինչո՞ւ պետք է հենց Մատենադարանում արվի, եթե արգելվել է այդ վայրում հավաքվել: Նման անհասկանալի իրավիճակ է այժմ:
– Երբ իշխանությունները մերժում են ընդդիմությանը հանրահավաք անցկացնել այնտեղ, որտեղ իրենք են ցանկանում, չե՞ք կարծում, որ ոտնահարում են նրանց իրավունքները:
– Օրենքի, Եվրոպական կոնվենցիայի, պրակտիկայի տեսակետից իրազեկման ինստիտուտն է գործում: Այսինքն` իշխանությունները նախապես իրազեկում են, որ այդտեղ այլ միջոցառում է լինելու եւ այլ` այլընտրանքային տեղ են հատկացնում նրանց: Սա է սկզբունքը, եւ այս տեսանկյունից որեւէ խախտում չկա: Բայց, գիտեք, որ կյանքը միշտ ավելի բազմազան է, քան օրենքն ու օրենքի տեքստը, եւ մեր այս ծայրահեղականացված պայմաններում, իհարկե, այն մոտեցումն է դրսեւորվում, որ դրանք նախօրոք պլանավորած միջոցառումներն էին, որպեսզի հնարավորություն լիներ՝ մերժեին հանրահավաքն այդ տեղում:
– Արդեն դժգոհություններ կան, որ մարդկանց թույլ չեն տալիս մարզերից գալ Երեւան, որպեսզի չմասնակցեն հանրահավաքին: Դուք տեղյա՞կ եք:
– Այո, մենք անընդհատ նման ինֆորմացիաներ ենք ստանում, եւ մեր տղաների մի խումբը գնացել է Աբովյան, մյուսը` Արտաշատ, եղել են նաեւ Աշտարակում եւ Քաղցրիկ գյուղում: Հիմնականում Արտաշատից, Աշտարակից եւ Աբովյանից էինք նման ահազանգեր ստանում: Մեր աշխատակիցներն այնտեղ պարզել են, որ պարզապես այդ տրանսպորտային գծերը չեն աշխատում: Ոչ թե գալիս են եւ մարդկանց ետ են ուղարկում, այլ այդ տեղերում տրանսպորտը չի աշխատում, սեփականատերերը որոշել են այսօր (հունիսի 20-ին.- Լ.Ս.) չաշխատել, թե ո՞րն է պատճառը` չգիտենք: Մենք պարզապես իրավիճակն ենք փաստում` տեսնելով, որ այդ գծերը չեն աշխատում:
– Դենիել Ֆրիդը նաեւ հայտարարել էր, թե ընդդիմության բազմաթիվ ակտիվիստները կալանավորվել են վիճահարույց մեղադրանքներով, ոմանք լքել են երկիրը, ոմանք մնում են թաքնված, այն դեպքում, երբ դատարան հասած գործերից հասկանալի է դառնում, որ որոշ դատապարտյալների նկատմամբ խիստ դատավճիռներ են կայացվել ոչ խոշոր օրինախախտումների համար: Չե՞ք կարծում, որ սա, իրոք, լուրջ մեղադրանք է՝ ուղղված մեր դատական համակարգին:
– Ընդհանրապես այն գործերը, որոնք Եվրոպական դատարանից գալիս են, եւ մենք տեսնում ենք դրանց արդյունքները` արդեն բավարար է, որ մենք հասկանանք, թե մեր դատական համակարգն ինչքան ոչ ինքնուրույն է գործում, եւ մենք ինչքան պրոբլեմներ ունենք դատաքննության իրավունքի տեսանկյունից: Այնպես որ` մինչեւ Դ. Ֆրիդի այդ հայտարարությունը, մենք դա գիտեինք: Վերցնենք թեկուզ «Ա1+»-ի օրինակը: Ընդ որում` այն հարցերը, որոնք ես, որպես մարդու իրավունքների պաշտպան՝ բարձրացնում եմ` անուղղակի ապացուցվում է նաեւ այդ դատարանի գործերով: Եթե հիշում եք, մենք բարձրացնում էինք Հյուսիսային պողոտայի հետ կապված հարցերը` նշելով, որ 4-5 տարվա ընթացքում որեւէ դեպք չկա, երբ քաղաքացիները շահած լինեին: Բայց եղավ դեպք, երբ ՀՀ կառավարությունը հաշտության պայմանագիր կնքեց եւ գումարը վճարեց: Իսկ կառավարությունը հաշտության պայմանագիր է ստորագրում այն դեպքում, երբ ընդունում է, որ դատարանում ինքն ընդհանրապես հաղթելու հնարավորություն չունի: Հիմա մենք մեր արտահերթ զեկույցում հիմնականում սեւեռվել էինք խոսքի ազատության խնդրի վրա, եւ Եվրոպական դատարանն իր որոշման մեջ էլ գրել է, որ խախտվել է 10-րդ` խոսքի ազատության հոդվածը: Այսինքն` մենք այնքան ապացույցներ ունենք, որ դատական համակարգը չի գործում այնպես, ինչպես հարիր կլիներ ժողովրդավարական պետության համար, որ Դ. Ֆրիդի խոսքերը մեզ համար նորություն չեն:
– ԵԽ ԽՎ Մոնիտորինգի հանձնաժողովի համազեկուցողներ Ջոն Պրեսկոտի եւ Ժորժ Կոլոմբիեի հետ հանդիպման ժամանակ կալանավորված անձանց կանանցից մեկի հարցին, թե` ՀՀ-ում քաղբանտարկյալներ կա՞ն, Ժ. Կոլոմբիեն պատասխանել էր, թե ինքը մեղավոր չէ, որ մեզ մոտ նման բաներ կան: Արդյոք դա չի՞ նշանակում, որ նրանք իսկապես այն համոզմանն են, որ ՀՀ-ում քաղբանտարկյալներ կան: Կամ այն, որ մինչ այժմ կալանավորված պատգամավորների գործերը դատական վարույթ չեն փոխանցվել` արդյո՞ք չի նշանակում, որ բավարար հիմքեր չկար նրանց անձեռնմխելիությունից զրկելու համար:
– Այսօր դեռեւս պաշտոնապես այդ տերմինը չի օգտագործվում, բայց եթե նմանատիպ մարդիկ շարունակեն մնալ կալանավայրերում, ես չեմ զարմանա, որ մի գեղեցիկ օր ԵԽ ԽՎ-ում արդեն հնչի նաեւ այն, որ ՀՀ-ում կան քաղբանտարկյալներ: Ճիշտ է` շատ մարդկանց նկատմամբ կալանքը որպես խափանման միջոց փոխվեց, բայց այն մարդիկ, ովքեր պատճառ էին այդ կասկածների համար` մեծամասնությունը մնաց կալանքի տակ: Մենք սա պետք է փաստենք: Կարծում եմ, այնուամենայնիվ, իրավաբանների կողմից գործընթացները պետք է այնպես տարվեն, որպեսզի կասկածներ չառաջանան, ոչ թե ասեն` այս կամ այն պրոցեսը գաղտնի է, մենք հիմքեր ունենք, դուք չգիտեք, ու կասկածները մնան: Շատ տարօրինակ է նաեւ այն, որ հենց միայն ընդդիմության ներկայացուցիչները հայտնվեցին կալանավայրերում, որովհետեւ նմանատիպ դեպքերում, ինչպիսին եղավ մարտի 1-ին, հնարավոր չէ, որ միայն մի կողմը մեղավոր լինի, իսկ մյուս կողմը` միայն անմեղ: Այդպես չի լինում, հարցը պետք է կոմպլեքս ուսումնասիրվի, պատճառները բացահայտվեն: Անմեղության խնդիրը չի կարելի այդպես միակողմանի բարձրացնել: Սա աքսիոմա է: Եթե նույնիսկ մանկապարտեզում երեխաները կռվում են, այնպես չի լինում, որ մեկը լրիվ մեղավոր էր, մյուսը` անմեղ: Նման բան չի լինում, չէ՞, ինչ-որ մի բան երկուսի դեպքում էլ լինում է: Այդ իսկ պատճառով մենք պետք է մեր մոտեցումն այդ հարցի նկատմամբ փոխենք, եթե չենք ցանկանում, որ հետագայում քաղբանտարկյալների խնդիր առաջանա:
– ԵԽ ԽՎ Մոնիտորինգի հանձնաժողովը դեռ մեկ ամիս առաջ ձեզ առաջարկել էր մոնիտորինգ անցկացնել` ստուգելու համար, թե «Ժողովներ, ցույցեր, երթեր եւ հանրահավաքներ անցկացնելու մասին» օրենքը փոփոխությունների ենթարկվելուց հետո ինչպես է գործում պրակտիկայում: Այս հանրահավաքում մոնիտորինգ անցկացնելո՞ւ եք:
– Այո, բայց այսօր մեր վիճակը բարդ է, որովհետեւ հանրահավաք է պատրաստվում մի տեղ, որտեղ թույլատրված է, եւ այս պարագայում մեր խնդիրը մի քիչ այլ է: Ցանկալի կլինի, որ սխալվենք, բայց, եթե իրավապահները պետք է այնտեղ լինեն, որ թույլ չտան, իսկ ժողովրդին այնտեղ են կոչ արել հավաքվել, հնարավոր է՝ նաեւ կոնֆլիկտ լինի, որովհետեւ, եթե ոչ թույլատրված տեղում է, ապա դա, իրոք, պոտենցիալ բախումների հնարավորություն կարող է ստեղծել: Մենք այնտեղ ենք լինելու, որպեսզի հանկարծ նման բան լինի, կարողանանք իրավաչափության տեսանկյունից մոնիտորինգ անցկացնել: Մենք իսկապես լարված ենք:
– Փոխոստիկանապետ Արմեն Երիցյանը նախօրեին հայտարարեց, որ իրենց տեղեկություններով, հանրահավաքի օրը Մատենադարանի մոտ «մասսայական անկարգություններ» են լինելու: Ընդդիմության դիտարկմամբ` իշխանությունները պատրաստվում են պրովոկացիա անել:
– Իրականում փոխոստիկանապետի ասածների մեջ որեւէ վատ բան չկա: ԶԼՄ-ներն այն վատ ներկայացրին, իսկ եթե այդ ներկայացման պահը թողնենք մի կողմ, ապա, ըստ էության, այն բավական նորմալ խոսք էր: Նա այն եզակի անձերից է, որի գործունեության եւ պրոֆեսիոնալիզմի վրա չարժե կասկածել: Իսկ ինչ վերաբերում է ընդդիմության վարկածներին, ապա դրանք քաղաքական տեխնոլոգիաներ են: Ես չգիտեմ` իրոք, Ոստիկանությունն ունի՞ նմանատիպ տեղեկություններ, թե՞ ոչ: Բայց որպես մարդու իրավունքների պաշտպան՝ պարտավոր եմ ի սկզբանե հավատալ պետական պաշտոնյայի խոսքերին: Ընդդիմությունն էլ իր հերթին կարող է չհավատալ եւ նման վարկածներ առաջ քաշել: Դրանք էլ են քաղաքական տեխնոլոգիաներ:
– ԵԽ ԽՎ համազեկուցողների հետ հանդիպումից հնարավո՞ր եղավ ձեզ կանխազգալ, թե նրանք ինչպիսի զեկույց են պատրաստվում ներկայացնել առաջիկա նստաշրջանին` լա՞վ, թե՞ վատ, ՀՀ-ին զրկելո՞ւ են ձայնի իրավունքից, թե՞ ոչ:
– Նայած` ինչ նկատի ունենք՝ լավ ասելով: Եթե այն, որ պատժամիջոցներ չեն կիրառվի, ապա մեծ հույսեր ունեմ, որ չի կիրառվի, որովհետեւ, այնուամենայնիվ, ճիշտ չէ երկիրը ցայտնոտային վիճակում պահել: Պետք է նաեւ որոշակի գործողություն արվի: Նրանք այդքան էլ բավարարված չէին այն միջոցառումներով, քայլերով, որոնք արվել էին: Համարում էին, որ քայլեր կան արված, բայց ոչ բավարար, եւ միգուցե իրենք որոշակի առաջարկներ կանեն նորից: Թե դրա արդյունքում ինչ մոտեցում կլինի` հայտնի չէ: Նրանք բացասական էին վերաբերվել, որ հանրահավաքի դիմումը քաղաքապետարանը մերժել էր:
– Իսկ ընդդիմության ներկայացրած` բանաձեւի պահանջների կատարման վերաբերյալ գնահատականներին նրան չե՞ն անդրադարձել:
– Այն, որ ինչ-որ միջոցառումներ արվել են` այդպես է, եւ դժվար է ասել, թե ոչինչ չի արվել: Իսկ այն գնահատականներին, թե դրանք ավելի շատ ձեւական էին, իրենք էլ շատ հստակ մոտեցում ունեին, եւ համարում էին, որ, իրոք, ձեւականությունն ավելի շատ է, քան իրականությունը, եւ պետք է այդ քայլերի ուղղությամբ շարունակականություն ապահովել: Այսինքն` նրանք կտրուկ ու միանշանակ գնահատականներ չէին տալիս, բայց, այնուամենայնիվ, օբյեկտիվությանը մոտ էր:
– Զավեշտալի չէ՞, որ նույնիսկ մարտի 1-ի դեպքերի զոհերին որպես տուժողներ չեն ճանաչում:
– Ես էլ եմ համարում, որ դա զավեշտալի ու աբսուրդային է: Ո՞նց կարող է մարդիկ մահացած լինեն, ու այդ դեպքերի վերաբերյալ գործ չհարուցվի: Պրեսկոտը նաեւ այլ հարց տվեց ինձ: Հարցրեց` «կարո՞ղ եք որպես իրավաբան՝ ինձ բացատրել հետեւյալը. եթե պատգամավորներին անձեռնմխելիությունից զրկում են, նշանակում է՝ շատ հիմնավոր փաստարկներ կային, բայց արդեն քանի ամիս է՝ նրանց գործերը դատարան չեն ուղարկվում, ուրեմն նրանք այնքան է՞լ հիմնավորված չէին: Եթե հիմնավորված չէին, ինչո՞ւ նրանց անձեռնմխելիությունից զրկեցին: Իսկ եթե հիմնավորված էին, մի քանի ամիսը բավարար չէ՞ր, որպեսզի դրանք ուղարկվեին դատարան»: Այսինքն` սրանք հարցեր են, որոնցից չենք կարող խուսափել, եւ այն, որ ես շարունակ ասում եմ, թե այդ հարցերին պետք է պատասխան տրվի, որովհետեւ, եթե չի տրվում` ընդհանուր լարվածության խորացմանն է նպաստում, դրա համար եմ ասում: Դրա համար էլ համարում են, որ պրոցեսը միակողմանի է գնում:
– Նման պարագայում կարելի՞ է հույս ունենալ, որ ԵԽ ԽՎ-ն ՀՀ-ի նկատմամբ պատժամիջոց չի կիրառի:
– Հույս ունեմ` այո, չի կիրառի: Թե որքանով են կատարված քայլերն իրական, որքանով` ձեւական` թողնենք մի կողմ: Հնարավոր է՝ իրենք ասեն` դուք այդ քայլերը կատարել եք` լավ է, բայց դրանք բավարար չեն, դրանց ավելացրեք նաեւ այս կամ այն միջոցառումներն, ու էլի ժամանակ տան: Բայց պետք չէ կարծել, որ սա շատ դրական արդյունք կլինի: Այդ ժամանակն էլ կսպառվի` հետո՞: