– ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանը` հարկային եւ մաքսային մարմինների ներկայացուցիչների հետ հանդիպման ժամանակ վերջիններիս հանձնարարեց տնտեսվարողների հետ լինել ավելի խիստ, քան եղել են: Մեր տեղեկություններով` արդեն իսկ կան դժգոհ տնտեսվարողներ, որ այդպես շարունակվելու դեպքում իրենք չեն կարող շարունակել իրենց բիզնեսը:
– Մեր հարկային դաշտը բաժանված է երկու մասի: Մի մասը հավաքվում է` հարկայինով, մյուսը` մաքսայինով: Կարծում եմ` այստեղ մեր օրենսդրական դաշտը բավական բացեր ունի: Ինչ վերաբերում է խստությանը, ապա ես միանշանակ կողմ եմ խստությանը, կոշտությանը, բայց ոչ` կոպտությանը: Պետք է նայել ոլորտ առ ոլորտ եւ տեսնել, թե որ ոլորտում ինչպիսի հարկային բացթողումներ կան: Կոնկրետ իմ մասով շատ հեշտ է ասելը, որովհետեւ այստեղ ոչ մի խնդիր չկա, ամեն ինչ հստակեցված է: Ուղղակի, կարծում եմ, ՀՀ տնտեսվարող սուբյեկտներն, այսպես ասած` շատ վատ են սովորել եւ սիրում են միշտ աշխատել կոնկրետ հարկային տեսուչի, չինովնիկի հետ եւ իրենց հարցերը լուծել «գեղական» կարգով, ինչին ես կտրականապես դեմ եմ: Ավելին, շատ տնտեսվարող սուբյեկտներ օրենքների խորությունը դեռեւս չեն պատկերացնում, եւ մեկ-մեկ հարկային տեսուչը փորձում է նրանց խաբել: Այսինքն` օրենքի չիմացության պատճառով նրանք փորձում են իրենց հարցերը լուծել զարտուղի ճանապարհներով: Ես մի առիթով ասել եմ, որ հարկային դաշտում շատ կորուստներ կան: Այսինքն` ասել եմ այն, ինչ ասում է կառավարությունը, ընդդիմությունն ու ժողովուրդը. կա ստվեր: Այնպես որ` մեզ մոտ ուղղակի պետք է վարչարարությունը կատարելագործել: Պետք է նաեւ հարկային հավասար դաշտ ստեղծել, եւ, իմ կարծիքով` խնդիրը հենց այստեղ է: Կան հստակ ոլորտներ, որտեղ պետք է հավասար դաշտ ստեղծել: Ես չեմ ուզում թաքցնել, եւ պետք է ասեմ, որ` այո, մաքսային դաշտում բավականին շատ շտկումների անհրաժեշտություն կա եւ կարծես այսօր փոփոխվում է: Խնդրեմ, գնացեք զրուցեք այն տնտեսվարողների հետ, ովքեր մեքենաներ են ներկրում ՀՀ: Այնտեղ փակ դաշտ էր` մութ անտառ: Եվ հիմա ամեն մեկը կարող է ասել, որ մեքենաների շուկայում գների կտրուկ իջեցում կա: Դա նրանից է, որ այն ժամանակ տնտեսվարողներն ավելորդ գումար էին վճարում, ինչը գնում էր ոչ թե բյուջե, այլ որոշ չինովնիկների գրպաններ: Հարկայինում էլ բավականին վատ երեւույթներ կան: Այո, այնտեղ, որքան էլ ցավալի է, կան, այսպես կոչված` հավելավճարներ, եւ մարդկանց ստիպում են ժամանակից շուտ հարկեր վճարել: Ամբողջ խնդիրն այն է, որ, իրոք, եւ՛ տնտեսվարող սուբյեկտին, եւ՛ հարկային տեսուչին, կարծես թե, ձեռք չի տալիս մի դաշտում աշխատելը:
– Այսինքն` մեր հարկային դաշտը նպաստավո՞ր է տնտեսվարելու համար: Ձեր կարծիքով, կոնկրետ ո՞ր հարկերն են չափազանցված:
– Ես կոնկրետ կարող եմ խոսել մի քանի ուղղությունների մասին, բայց պետք է հստակ տարանջատել մեծ ու փոքր բիզնեսները: Լուրջ ուշադրություն պետք է դարձնել սովորական կրպակի աշխատողի վրա, որն աշխատում է իր օրապահիկով, որովհետեւ նրանց դեպքում, իհարկե, այնտեղ պետք է այլ մոտեցում լինի: Գուցե որոշ տեղերում պետք է մտցնել հաստատագրված հարկեր, որոշ տեղերում` լուծել ԱԱՀ-ի հարցերը: Ոլորտ առ ոլորտ ուսումնասիրելուց հետո կարելի է ՀՀ բյուջեն 50 %-ով մեծացնել` չվնասելով տնտեսվարողին: Բոլորս էլ գիտենք, որ ընտրությունից ընտրություն փորձում են շահարկումներ անել:
– Ըստ մամուլի տեղեկությունների` 50 տնտեսվարողների ցուցակ կա, որոնք պետք է ենթարկվեն խիստ պատիժների, ինչը որոշ գործարարների մոտ լուրջ խուճապ է առաջացրել: Ձեր կարծիքով` իշխանությունները նման ռիսկի կդիմե՞ն եւ նրանց կբերե՞ն հարկային դաշտ:
– Իշխանությունները պարտավոր են դա անել: Ես սա ասում եմ որպես ՀՀ քաղաքացի եւ որպես գործարար: Փառք Աստծո, ես պրոբլեմ չունեմ, մեր գեղի մատյաններից մինչեւ ՄԱԿ-ի մատյանները գրված է իմ անցած 11 տարիների գործունեությունը, թե ես ինչպես եմ հարկերը վճարել: Եթե ես նույնիսկ ուզենամ հարկ թաքցնել` չեմ կարող, քանի որ իմ մոտ ամեն ինչ շատ պարզեցված է: Խնդիրն այս ոլորտում չէ: Կան այնպիսի ճյուղեր, օրինակ, ցորենը, որտեղ նման խնդիրներ կարող են լինել: Ցորենը ՀՀ են ներկրում մի քանի ընկերություններ, եւ թե նրանք մաքսային ինչպիսի ձեւակերպումներ են անում եւ ինչ գնով` տեղյակ չեմ, բայց դիզվառելիքային ոլորտում որեւէ բարդություն չկա: Ինչ գին ուզում ես՝ սահմանի, միեւնույն է` դու քո հստակ գումարը վճարելու ես: Այն, որ, այսպես ասած` «հատուկ վերաբերմունքով» 50 թե 100 խոշոր գործարարները պետք է չլինեն, դա այդպես է: Այդ ձեւակերպումը պետք է հանել: Պատահական չէ, որ մեր խոշոր գործարարներից մեկը ՀՀ նախագահի հետ հանդիպումից հետո հայտարարեց, որ` գիծը քաշված է: Եվ, իրոք, խաղի կանոնները փոխվել են, թե մինչեւ հիմա ինչ ես աշխատել, ինչ չես աշխատել` այլ խնդիր է, դա պետք է այլ պարագրաֆի տակ նայել, բայց սրանից հետո պետք է նայել օրենքին: Թե ինչքանո՞վ է պատրաստ դրան մեր հասարակությունն ու հարկային տեսուչը` ժամանակը ցույց կտա: Եթե դրանք ընդամենը խոսքեր են ու գործի չեն վերածվելու, նորից կորցնելու ենք հասարակության այն փոքրիկ վստահությունը, որն այսօր կարծես թե իր ծիլերն է ուզում տալ:
– Իսկ իշխանությունները, շարքային չինովնիկները կհամաձայնվե՞ն տնտեսվարողներից կաշառք չվերցնել, որը նրանց տրվում է իրենց բիզնեսն ապահով շարունակելու համար:
– Բարդ բան եք ասում: Մեր հասարակությունը քրոնիկ հիվանդ է: Պետք է քչով բավարարվել իմանալ: Ինչ խոսք` պետք է նաեւ ուշադրություն դարձնել չինովնիկների աշխատավարձերի բարձրացմանը: Ամեն ինչ գալիս է քաղաքական կամքից. եթե դա դրվեց, պետք է նաեւ հետեւողական լինել, ոչ թե 1-2 ամիս կիրառել: Նաեւ պետք է հասարակությունը հասունանա, բոլորը բոլորին խաբում են, ոչ ոք ոչ մեկի չի վստահում, սա է վտանգավորը: Եվ պե՞տք է մի օր գիծ քաշվի, թե՞ չէ: Կարծում եմ` պետք է: Կստացվի՞, թե՞ ոչ, ներողություն, ես այսօր դա ասելու իրավասությունները չունեմ:
– Իսկ «կռիշա» ասվածի հետ ի՞նչ պետք է անել:
– Կարծում եմ, ձեր ասած այդ «տանիքը» պետք է, իրոք, վերանա:
– Հնարավո՞ր է:
– Անհնարին բան չկա, բայց դա պետք է արվի շատ դանդաղ եւ հաստատուն քայլերով: Օրինակ, այսօր ՀՀ-ում ընդունելության քննություններ են տեղի ունենում, արդյոք մեր հասարակությունն ուզո՞ւմ է, որ այնպիսի քննություններ լինեն, որտեղ կաշառք ու ծանոթով ընդունելություն չլինի: Կարծում եմ` ոչ, ում խոսեցնում ես, ասում են` հերթը հասել է մեր երեխային՝ ուզում եք արդարությո՞ւն մտցնել: Մեր հասարակությունը դրան պատրաստ չէ:
– Ձեր կարծիքով` առանց իշխանությունների հետ բարեկամական կապեր ունենալու, ցանկացած մարդ կարո՞ղ է բիզնես դնել եւ մտնել, ասենք, դիզվառելիքի ներկրման շուկա:
– Շատ դժվար է, բայց հնարավոր է, եթե նա նպատակասլաց է, եթե, իրոք, լրջորեն նպատակադրվել է զբաղվել դրանով: Բնական է, որ ինչ-որ խոչընդոտներ լինում են, եւ դրանք ոչ թե գալիս են ամենաբարձրերից, այլ միջին եւ ցածր` չինովնիկական դասից:
– Եթե ես ցանկանամ բենզին ներկրել` թույլ կտա՞ք:
– Ե՞ս: Այսօր ՀՀ դիզվառելիք բերելը շատ դժվար բան է դարձել: Հայտարարում եմ` խնդրեմ, գնացեք բերեք, ով ձեզ արգելք հանդիսանա, ես վեր կկենամ եւ աշխարհով մեկ կպաշտպանեմ ձեզ: Բայց իսկապես շատ դժվար է դարձել ներկրելը, որովհետեւ մենք ընդամենը մի ուղի ունենք բերելու` դա Վրաստանն է, այն էլ այսօր շատ հարցերում մեր քթից բռնած ման է տալիս, որովհետեւ Վրաստանի ճանապարհը մենաշնորհ է: Խնդրեմ, բերեք այն գնով, ինչով ես բերում եմ` եւ ես ձեզ կողջունեմ: Նախնական կապիտալ ձեռք բերելն է դժվար: Ինչպես ամերիկացի գործարարն է ասել` ինձ մի հարցրեք իմ առաջին 1 մլն-ի մասին, մնացածը ես կասեմ: Ի տարբերություն նրա, ես կարող եմ ասել, թե իմ առաջին 1 կոպեկը որտեղից է: Իրոք, այսօր շատ տեղեր կան բիզնես սկսելու համար, պարզապես մարդիկ ուզում են հեշտ, էժան ճանապարհներով դրան հասնել:
– Բայց համաձայնեք, որ առանց «տանիքի» ոչինչ անել չես կարող:
– Համաձայն եմ, որ այդպիսի մտայնություն կա, համաձայն եմ, որ առանց կրակի ծուխ չի լինում: Եկեք իրար չհակասենք: Ինչ խոսք, որ անձնական կապերն ու ծանոթությունները մեծ դեր են խաղում, բայց կա մի սահման` դա պետության շահն է, որից հետո դա չպետք է դեր խաղա: Բայցեւ տաշած քարը գետնին չի մնում, եւ շնորհքով մարդիկ ամեն ինչի էլ կարող են հասնել: Նաեւ համաձայնեք, որ այդ մտայնություններն ավելի շատ խոսակցությունների արդյունք են, եւ ինչպես ասում են` գայլն այնքան էլ վախենալու չէ, որքան թվում է: Իրականում մարդիկ վախենում են մոտ գալ, եթե խորքից պինդ բռնեն` ամեն ինչի էլ կհասնեն: Կարող է ուրիշ տեղերում մենաշնորհ կա, բայց ես տեղյակ չեմ, համենայնդեպս, բենզինը մենաշնորհային չէ, ոչ էլ ցորենը:
– Իսկ շաքարավա՞զը:
– Չգիտեմ, ես տեղյակ չեմ: Խնդրեմ, գնացեք նույն հարցը տվեք Ալեքսանյան Սամվելին: Չգիտեմ, թե այնտեղ ինչ է կատարվում, ես չգիտեմ, օրինակ, թե Ս. Ալեքսանյանն ուրիշին խանգարո՞ւմ է բերել, թե՞ ոչ: Եթե ես հնարավորություն ունենամ` կբերեմ, ի՞նչ է` Սամվել Ալեքսանյանը պիտի ասի` ինչի՞ ես բերում: Ինձ չի կարող նման բան ասել, ուղղակի ես գիտեմ, որ նա այդ դաշտին ավելի լավ է տիրապետում, քան ես: Թող որեւէ մեկն ասի, որ ուզում է բենզին բերել, եւ ես խանգարում եմ: Առաջինը ես կկանգնեմ նրա կողքին:
– Իսկ ներքաղաքական վիճակը ձեր վրա ինչպե՞ս է անդրադառնում:
– Վատ, շատ վատ, չէ՞ որ ես բիզնես ունեմ խաղողի եւ կոնյակի ոլորտում, նաեւ բանկ ունեմ, եւ այդ գործընթացները շատ վատ են ազդել մեր վրա: Բազմաթիվ արտասահմանյան բանկեր փորձել են մեզ հետ համագործակցել, բայց մարտի 1-ից հետո բավականին շատ մարդիկ հրաժարվել են: Հիմա նորից նրանք ցանկություն են հայտնել մեզ հետ համագործակցել: Սա բնական պրոցես է, եւ բոլորն էլ գիտեն, թե քաղաքական գործընթացներն ինչպես են անդրադառնում տնտեսության վրա:
– Իշխանությունները հայտարարում են, թե ՀՀ տնտեսության զարգացման համար պետք է դրսից ներդրումներ կատարվեն, ինչո՞ւ դրսից, ՀՀ-ում գումար չկա՞: Եվ երբ մեր բիզնեսմեններն իրենք են իրենց կապիտալը դրսում ներդնում, ինչո՞ւ են մեր իշխանությունները դրսից ներդրումներ ակնկալում:
– Մի քանի պատճառ կա: Նախ՝ մեր ժողովուրդը սիրում է բարձի տակ փող պահել. մի մասը՝ նեղ օրվա համար, մյուսը` ուրախության: Սա մեր ազգային հոգեկերտվածքն է, ինչին ես դեմ եմ: Դա նրանից է, որ վստահություն չկա բանկերի նկատմամբ, չնայած ՀՀ բանկային համակարգը լավագույններից է ԱՊՀ տարածաշրջանում: Երկրորդ` շատ վատ է, երբ հայ գործարարն իր գումարները տանում է դուրս: Եվ երրորդ` այսօր, իրոք, գումարների պակաս կա ՀՀ-ում: Խնդիրն այն է, թե ինչ ոլորտներում կարելի է ներդրումներ անել: Այսօր ՀՀ-ն տուրիզմի ոլորտի լուրջ խնդիրներ ունի: Հայ ժողովուրդը մատուցելու ձեւ չունի: Մենք արտասահմանում այլ կերպար ունենք, ներսում` այլ, կարծես, երբ մեկը մյուսի համար սեղան է դնում` «զապադլո» է: Վերջին հաշվով` բիզնեսը լուրջ օղակ է, որտեղ բոլորը ցանկանում են լինել, բայց դա ոչ բոլորին է հաջողվում:
– Ընդդիմությունը ցանկանում է հանրահավաք անել, իսկ իշխանությունները թույլ չեն տալիս։ Չե՞ք կարծում, որ դա նորից կարող է նոր ցնցումներ առաջացնել:
– Որքան տեղյակ եմ` նրանց թույլատրել են միտինգ անել Հրազդանի կիրճում: Ես ուղղակի հարցնում եմ` հարգելի ընդդիմություն, եթե ասելիք ունեք, ձեր համար ի՞նչ նշանակություն ունի, թե որտեղ եք անում: «Հրազդան» մարզադաշտն աշխարհի ծայրում չէ, չեն ասել՝ գնացեք Աբովյան, Հրազդան կամ Կիրովական: Ինչի՞ եք անպայման ուզում Ազատության հրապարակում կամ Մատենադարանի մոտ անել: Կարծում եմ, որպեսզի պարալիզացնեն այս երկիրն ու մարդկանց զզվեցնեն, իսկ դա անթույլատրելի է: Իրենք ուզում են այն մեթոդներով, որով իրենք 1988-90թթ. բառացի երկիր են հեղաշրջել, նույն ճանապարհով այսօր գալ, բայց այսօր արդեն այն նույն պետությունը չէ: Այն ժամանակ թույլ, արդեն փլված Սովետական երկիր էր, եւ դա պատմական անհրաժեշտություն էր, իսկ այսօր նման բանի կարիք չկա, եւ կարծում եմ, որ իրենք անթույլատրելի մեթոդներով են փորձում դա անել: Այլ բան է, որ նրանք ցանկանում են ինչ-ինչ խնդիրներ լուծել: ՀՀ-ում հանրահավաքներ պետք է անել, ժողովրդավարական երկիր ենք, պետք է պատրաստ լինենք, բայց զինված միտինգի գնալը` թեկուզ ձողով կամ փայտիկով, աննորմալ երեւույթ է: Հարց եմ տալիս` ի՞նչ տարբերություն, թե որտեղ է թույլատրվել միտինգը:
– Տարածքը փոքր է:
– Չարաչար սխալվում եք, նույնն է, ինչ Օպերայի տարածքը: Համոզված եմ` չեն ուզում այնտեղ անել, որովհետեւ գիտեն, որ այնտեղ մարդ չի գնալու, որովհտեւ այստեղ հարմար է, քանի որ քաղաքի կենտրոնում է, ու մարդիկ գնում են թամաշայի:
– Բայց իրենց իրավունքն է, թե որտեղ անցկացնեն այն:
– Ոչ, դա իրենց իրավունքը չէ, իրենց իրավունքն այսինչ տեղը խնդրելն է, իշխանության իրավունքն է` ասելու, այդ տեղը զբաղվա՞ծ է, թե՞ ոչ: Եթե անընդհատ մերժեն, ինչ խոսք, կարելի է ասել, որ միտում կա:
– Սա արդեն 43-րդ դիմումն է:
– Եկեք մոռանանք դա, որովհետեւ մարտի 1-ից հետո հազար ու մի փոփոխություն է եղել օրենքում, արգելանք է եղել: Բոլորս էլ գիտենք, որ մարտի 1-ից հետո միտինգներ թույլատրելը հղի է եղել տարբեր վտանգներով: Հունիսի 20-ի հանրահավաքը մատի փաթաթան են դարձրել, թող գնան, հավաքվեն ու եթե ասելիք ունեն` ասեն: Թող լուրջ կոնցեպցիա առաջարկեն: Ո՛չ, նրանք ուզում են ապակայունացնել այս շատ թե քիչ փխրուն, ձեռք բերված կայունությունը:
– Ուզում եք ասել, որ Լ. Տեր-Պետրոսյանը չի՞ ուզում, որ ՀՀ-ում հաջողություններ լինեն, եւ ուզում է, որ վատ երեւույթնե՞ր արձանագրվեն:
– Ես այդ բառերը չասացի: Բայց, կարծում եմ, նա ուզում է ամեն ինչ անել, որպեսզի երկիրն ապակայունանա: Պարզ ասած` նա ուզում է հեղափոխություն անել, ուզում եք՝ անունը դրեք գունավոր, ուզում եք` անգույն: Նա ուզում է այս երկրում հեղափոխություն անել:
– Իսկ գուցե պե՞տք է:
– Ինչի՞ է պետք: Գիտե՞ք, թե ամեն մի հեղափոխություն որքանով է հետ գցում երկիրը: 15-20 տարում, կներեք, 7-8 հեղափոխություն չեն անում: Հեղափոխությունը պատմական անհրաժեշտություն է, երբ հասարակական-տնտեսական ֆորմացիա է փոխվում: Խնդիրն այն է, որ նա ուզում է ասել` ախպեր ջան, գիտե՞ս ինչ կա` ես եմ ուզում երկիրը ղեկավարել, ես քեզանից լավ կղեկավարեմ: Է՜, ղեկավարում էիր՝ լավ ղեկավարեիր, ո՞վ էր քո թեւը բռնել:
– Այդ դեպքում, եթե ժողովուրդն իշխանափոխություն է ուզում անել, ինչպե՞ս պետք է դա անի:
– Որտեղի՞ց է երեւում, որ ժողովուրդն իշխանափոխություն է ուզում: Այսօր քաղաքական տեռոր է, փոքրամասնությունով ուզում են քաղաքական տեռորի ենթարկել մեծամասնությանը: Դուք կասկածո՞ւմ եք, որ Լ. Տեր-Պետրոսյանը 20% ձայն է հավաքել:
– Ես գիտեմ, որ լուրջ ընտրախախտումներ են տեղի ունեցել:
– Եթե նույնիսկ հիմա դուք ասեք, թե ամեն ինչ արդար, ազնիվ է անցել` ես կծիծաղեմ: Տեղի են ունեցել ընտրախախտումներ, եւ դա բնական է եւ հարիր է մեր հասարակությանն ու մեր ժողովրդին: Տասնյակ տարիներ պետք է անցնեն, որ մենք կարողանանք նորմալ ընտրություններ ունենալ: Դրա համար ես համեմատում եմ, թե ինչպիսի ընտրություններ ենք ունեցել 1995, 1996, 1998, 2003, 2008 թվականներին: Եվ եթե մենք դրական առաջընթաց չենք տեսնում, ուրեմն մենք առնվազն կույր ենք: Բայցեւ, որ շատ հեռու է իդեալական լինելուց` սա փաստ է: Եվ իրոք դրա մեղավորն ազգովի ենք: Կարծում եմ, այն ընտրությունները, որ կատարել ենք 2003, 2008թթ., շատ մեծ տարբերություն կա նախորդ 1995, 1996 եւ նույնիսկ 1998 թվականների ընտրություններից: Ավելին պահանջելու համար ժամանակ է պետք:
– Չե՞ք կարծում, որ նաեւ պետք չէ կույր լինել` չտեսնելու համար բողոքողների այն զանգվածը, որը հավաքվում է ցույցերի ժամանակ:
– Այսօր ՀՀ-ում 25-30% աղքատություն կա, եւ այսպիսի սոցիալական երկրում չէր կարող չլինել դժգոհների զանգված: Այլ բան է, որ քաղաքական գործիչները` օգտվելով այդ առիթից, փորձում են խաղալ նրանց զգացմունքների հետ: Ավելին, այսօր եթե ՀՀ նախագահը հավաքել է 52.8 %, նշանակում է, որ մյուս մասը դժգոհ զանգվածն է: Պարզ թվաբանություն է: Այլ բան է, որ պետք է բարեփոխումներ կատարել:
– Իսկ ինչո՞ւ մինչեւ հիմա չեն արել:
– Գնացեք-հարցրեք նրանց, ովքեր երկիրը ղեկավարել են 1990-ից մինչեւ 2008 թվականները: Ինչո՞ւ եք ինձանից հարցնում: Ես չգիտեմ, գուցե արվում էր, բայց դանդաղ: