Երկու շաբաթ առաջ ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպան Արմեն Հարությունյանը Հայ իրավաբանների միության համագումարին մասնակցելու նպատակով մեկնել էր ԱՄՆ, որտեղ հանդիպումներ է ունեցել «Human Rights Watch» իրավապաշտպան կազմակերպության, Հայկական ասամբլեայի ներկայացուցիչների հետ: Այնուհետեւ Ա. Հարությունյանը մեկնել է Ստրասբուրգ` հանդիպելու ԵԱՀԿ Մարդու իրավունքների հանձնակատարի, Ագոյի խմբի ղեկավարի եւ մի շարք այլ պաշտոնյաների հետ: Թե՛ ԱՄՆ-ում, թե՛ Ստրասբուրգում նրա հանդիպումների ժամանակ քննարկվել է Հայաստանում ստեղծված ներկա իրավիճակը: Եվ, ինչպես նշեց Ա. Հարությունյանը, թե՛ ԱՄՆ-ում, թե՛ Ստրասբուրգում հիմնականում երկու հարցերի շուրջ է շեշտադրում եղել. ազատ արձակել կալանավորվածներին եւ ձեւավորել մարտի 1-ի իրադարձությունները հետաքննող հանձնաժողով:
– Ես փորձեցի այնտեղ ներկայացնել իրավիճակը, նաեւ այն, թե ինչ քայլեր են կատարվում, որովհետեւ այս ընթացքում ինչ-որ քայլեր արդեն իրականացվել էին. ՀՀ նախագահին կից աշխատանքային խումբ է ձեւավորվել ԵԽ ԽՎ ընդունած բանաձեւի շուրջ աշխատելու համար: Պետք է նշեմ, որ բոլոր իրավապաշտպան կազմակերպությունները` «Human Rights Watch»-ը եւ մյուսները, մեր հանդիպումների ժամանակ հիմնականում երկու հարց էին առաջ քաշում: Առաջին` կալանավորների ազատ արձակման խնդիրը: Նրանք այս խնդիրը դիտարկում էին երկու տեսանկյունից. նրանք համարում են, որ 2,5 ամիսը բավական ժամանակ էր, որպեսզի նախաքննության մարմինը պարզեր նրանց մեղավորության աստիճանը, եւ երկրորդ` նրանք գտնում են, որ նրանց (կալանավորվածների.- Լ.Ս.) մեջ կան այնպիսի մարդիկ, որոնց շատ դժվար է պատկերացնել որպես հանցանք կատարողներ: Հատկապես խոսում էին այնպիսի անձանց մասին, ինչպիսիք են` Ալեքսանդր Արզումանյանը, Արարատ Զուրաբյանը եւ այլք: Այսինքն` նշում էին, որ իրենք էլ որոշակի թերահավատություն ունեն այդ հարցում: Նրանք գտնում են, որ նրանց ազատ արձակումը ճիշտ կլինի եւ՛ մարդու իրավունքների տեսանկյունից, եւ՛ որպես բարի կամքի առաջին դրսեւորում, որը կարող է նաեւ մթնոլորտն ավելի կառուցողական դարձնել ու իմաստավորել արդեն երկխոսությունն ընդդիմության եւ իշխանությունների միջեւ: Ընդ որում` այս հարցի վերաբերյալ բավականին կոշտ մոտեցում ունեին իրավապաշտպան բոլոր կազմակերպությունները՝ թե՛ ԱՄՆ-ում, թե՛ Ստրասբուրգում: Պետք է ասեմ, որ հենց այս երկու հարցերը նաեւ մեր երկրի ներսում են խիստ ակտուալ, եւ այնպես չէ, որ այդ հարցերը միայն դրսում են ընդգծված: Երկրորդ հարցը, որը նրանք կարեւորում են` անկախ մարմնի ստեղծումն է, որը պետք է զբաղվի մարտի 1-ի դեպքերի հետաքննությամբ: Բացի այն, որ նրանք այս հարցը դիտարկում են մարդու իրավունքների տեսանկյունից, նաեւ նշում են, որ եթե այդ մարմինը ձեւավորվի, իրոք, անկախության սկզբունքներից, ապա դա նույնպես կդիտարկվի որպես որոշակի պլատֆորմ երկխոսության համար: Որովհետեւ համարում են, որ այդ մարմինը պետք է ձեւավորվի այնպիսի սկզբունքների վրա, որպեսզի թե՛ խորհրդարանական, թե՛ արտախորհրդարանական ընդդիմությունն իրոք ռեալ մասնակցություն ունենա այնտեղ, այլապես նրանք չեն մասնակցի, եթե տեսնեն, որ այն ձեւական բնույթ է կրում: Իսկ եթե այն ձեւական բնույթ կրեց, միջազգային կառույցներն էլ փորձագետներ չեն տրամադրի: Ինչ վերաբերում է «Ժողովներ, երթեր, ցույցեր, հանրահավաքներ անցկացնելու մասին» օրենքին, ապա, ինչպես ինձ հետ հանդիպման ժամանակ նշեց Վենետիկի հանձնաժողովի նախագահը, իրենք ընդհանուր առմամբ դրական էին արձագանքել այդ փոփխություններին: Այս հարցերը բավականին լուրջ էին քննարկվում այնտեղ, եւ միշտ, որպես կանոն, առաջնահերթ անդրադառնում էին հենց վերոնշյալ երկու հարցերին: Սկզբում այդ հարցերն էին առաջ քաշում, հետո անդրադառնում էին մյուս խնդիրներին:
– ԱԺ-ն երեկ քննարկում էր հանրահավաքների մասին օրենքում կատարվելիք փոփոխությունները: Սակայն արդյոք կա՞ երաշխիք, որ հանրահավաքները սկսվելու դեպքում այն նորից փոփոխությունների չի ենթարկվի եւ նորից սահմանափակումներ չեն մտցվի: Այսինքն` ի՞նչ պետք է անի իշխանությունը, եթե ընդդիմությունը նորից հարյուր-հազարավոր մասնակիցներով հանրահավաքներ անցկացնի, կամ ի՞նչ պետք է անի ընդդիմությունը, որին կարող են արգելել հանրահավաքներ անցկացնել` պատճառաբանելով, թե «կանխում են հնարավոր առճակատումը»:
– Սա, ցավոք, արդեն այն ոլորտն է, որը դուրս է օրենսդրությունից: Սա ավելի շուտ` քաղաքական կուլտուրայի խնդիր է: Եթե ընդդիմության հետ կոնստրուկտիվ խոսակցության քաղաքական կամք կա, ապա նման խնդիր չի առաջանա, իսկ եթե այդ քաղաքական կամքը չկա` միշտ էլ կարող է առճակատման խնդիր առաջանալ: Պարզապես պետք է այսօր հասկանան, որ մարդու իրավունքները, որպես բարձրագույն արժեք, պետք է լինի այն կոնսենսուսը, որի շուրջ բոլորը պետք է համաձայնության գան: Գուցե նաեւ դա հասկանալո՞վ է, որ միջազգային կառույցները ներկայացնում են, որ քաղաքական գործիչների ազատ արձակումն ու անկախ մարմնի ստեղծումը կլինեն հենց իշխանության կողմից այն քայլերը, որոնք ցույց կտան իրենց կոնստրուկտիվ տրամադրվածությունն ու քաղաքական կամքը: Այդ պայմաններն ապահովելու դեպքում արդեն դժվար կլինի ոչ կոնստրուկտիվ պատասխան տալ կոնստրուկտիվ քայլերին: Կարծում եմ, իրոք, մենք այլընտրանք չունենք կոնստրուկտիվ երկխոսությանը: Ո՛չ կոշտ, ռեպրեսիվ դիրքորոշումը, եւ ո՛չ էլ միտինգային պերմանենտ ժողովրդավարությունը ոչ մի արդյունքի չի բերի: Նույնիսկ շատ դեպքերում, եթե ինչ-որ հարցի շուրջ մենք իրար հետ խոսում ենք` չհամաձայնելով միմյանց առաջարկների հետ, սա էլ է արդեն ինչ-որ տեղ երկխոսության մոտեցում: Բայց դրա համար, այնուամենայնիվ, կան նախապայմաններ, ինչը կա նաեւ Մարդու իրավունքների եվրոպական ասամբլեայի բանաձեւում: Դրանք են` ազատ արձակել քաղաքական գործիչներին, եւ անկախ հանձնաժողով ստեղծել:
– Բացառո՞ւմ եք, որ այս գործընթացը` օրենքը խստացնել, հետո` Վենետիկի պահանջով մեղմացնել, չի կրկնվի:
– Չեմ կարծում, եթե կողմերից մեկը կոնստրուկտիվ քայլեր է անում, մյուսի ոչ կոնստրուկտիվ քայլերն արդեն հասարակության կողմից, համոզված եմ` չեն սատարվի եւ չեն ունենա այն դերակատարությունը, որ պրոբլեմ դառնա: Այսինքն` շատ դժվար է լինելու ոչ կառուցողական քայլ անել կառուցողական քայլի դիմաց, սա է խնդիրը: Ես համոզված եմ, որ եթե այս քայլերն արվեն` ազատ արձակեն կալանավորներին եւ այլն, ապա դրանց պատասխանը բացասական չի լինի:
– «Ժառանգություն» կուսակցությունն առաջարկների ծավալուն փաթեթ է ներկայացրել իշխանություններին, որոնց մեջ մտնում է նաեւ այն, որ ԱԺ փոխնախագահի պաշտոններից մեկը պետք է վերապահվի ԱԺ ընդդիմությանը, ԱԺ 9 մշտական հանձնաժողովներից 4-ի ղեկավարումն ու հինգ տեղակալները` նույնպես, նշվում է նաեւ «Ընդդիմության մասին» օրենք ընդունելու անհրաժեշտության մասին եւ այլն: Ինչպե՞ս են եվրոպական կառույցները վերաբերվում այս խնդիրներին:
– Կոնկրետ նման առաջարկների շուրջ քննարկում տեղի չի ունեցել այնտեղ: Մենք խոսել ենք միայն ներկա իրավիճակի եւ բանաձեւում առաջ քաշած խնդիրների մասին: Չենք խոսել, թե այս կամ այն քաղաքական ուժն ինչ է պահանջել եւ այլն, եւ որքանով է հիմնավորված: Այո, խոսել ենք, որ ընդդիմության դերը պետք է ավելի հստակեցվի եւ բարձրացվի, որովհետեւ, եթե մենք խոսում ենք հակակշիռների մասին, ապա առաջին հերթին դա վերաբերում է քաղաքական համակարգին` ընդդիմությանն ու դիմությանը, հետո՝ իշխանության մյուս ճյուղերին: Եթե այդտեղ մենք չունենանք հակակշիռ, եւ լինի միակենտրոն համակարգ, ապա մյուսներն արդեն ձեւական բնույթ են ստանում: Նաեւ նկատել ենք, որ իշխանության ներկայացուցիչներից շատերը համաձայնել են, որ այդպես պետք է լինի, եւ, կարծես, համաձայնություն կա, որ ընդդիմության դերը պետք է բարձրացվի, ինչը պետք է նաեւ պետությանը: Այսինքն` կա մեկ պլատֆորմ, որի շուրջ կարելի է խոսել, մնացած հարցերը` լինի մեկ հանձնաժողով, թե` երկու, դրանք արդեն ոչ թե ռազմավարական, այլ տեխնիկական հարցեր են, որի շուրջ պետք է նստել, խոսել, մի տեղ համաձայնել, մի տեղ` ոչ: Ի դեպ, միայն այդ հակակշիռների դեպքում հնարավոր կլինի խոսել կոնկրետ մարդու իրավունքների պաշտպանվածության մասին: Եթե չկա նման համակարգ, ապա ամենալավ մարդուն էլ բերես-դնես այդ համակարգում, միեւնույն է` մարդու իրավունքների նկատմամբ միշտ խնդիրներ են առաջանալու: Այսինքն` սա կոնցեպտուալ հարց է, պետք է նստել եւ խոսել: Իսկ եթե ինձ հարցնեք, ես կասեմ` ինչո՞ւ ոչ, ԱԺ նախագահի տեղակալների երկու պաշտոններից մեկը կարելի է տալ ընդդիմությանը: Դա արդեն քաղաքական բանակցությունների խնդիր է, բայց կարեւոր է, որ երկու կողմն էլ ընդունում են, որ քաղաքական ընդդիմության դերը պետք է բարձրացվի:
– Ստրասբուրգում ունեցած հանդիպումներից ի՞նչ տպավորություն ստացաք` արդյոք Հայաստանին կզրկե՞ն քվեարկության իրավունքից, ինչպես հայտարարվեց ԵԽ ԽՎ ապրիլյան նստաշրջանում, թե՞ այդ վտանգը մեղմացել է:
– Կոնկրետ Ագոյի խմբի ղեկավարն ինձ ուղիղ տեքստով ասաց, որ եթե այս ձեւով շարունակվի, ու կալանավորված մարդիկ ազատ չարձակվեն` Հայաստանը կարող է հայտնվել այն երկրների ցանկում, որտեղ քաղբանտարկյալներ կան: Արդեն դուք որոշեք` ինչքանով է մեծ այդ վտանգը, ինչքանով` ոչ: Իմ հետ էր նաեւ մեր պատվիրակության ներկայացուցիչը, ով նույնպես դա շատ լավ լսեց, եւ համոզված եմ, որ այդ ամենը պետք է ներկայացնի իշխանություններին: Այսինքն` շատ կոնկրետ բան է մեզ ասվել: Եվ, այո, ես այդ հանդիպումներից հասկացա, որ, իրոք, այդ վտանգը շատ մեծ է: Գոնե իմ տպավորությունը դա էր: Բայց այդ վտանգի մեծ ու փոքր լինելու համար չէ, որ մենք պետք է այդ քայլերը կատարենք: Մենք չենք կարողանում այս մի փոքր հասարակությունը կոնսոլիդացնել: Միշտ էլ կարելի է վիճել կամ ընդդիմադիր լինել, բայց ոչ թշնամանքի հիման վրա: Հետագայում մենք ինչպե՞ս ենք կարողանալու միջազգային կառույցներում բարձրացնել մեր ձայնը, սա է կարեւորը: Եվ այս պատասխանատվությունը դրված է բոլորի վրա: Ճիշտ է, բոլորս ասում ենք` իշխանությունն է պարտավոր, բայց քաղաքական դաշտը ձեւավորված է ինչպես՝ իշխանական, այնպես էլ` ընդդիմադիր ուժերից, եւ նրանք մեկ համակարգի միասնական էլեմենտներն են: Եվ չի կարող դրա մի կողմը շահած դուրս գալ, մյուսը` պարտված: Այդպես չի լինելու. կա՛մ բոլորով պարտվելու ենք, կա՛մ բոլորով այս վիճակից դուրս ենք գալու եւ առաջ ենք գնալու: Իմ զեկույցի մասին, օրինակ, տարբեր կարծիքներ են հնչում` լավ, վատ, բայց միեւնույն է` դա լավ է, թող մի բան էլ ասեն, որ մենք ճիշտ չենք ասել` խնդիր չկա: Բայց մենք հանրային խոսակցության թեմա ենք ստեղծել, եւ սա արդեն դրական տեղաշարժ է:
– Իշխանությունները շարունակ հայտարարում են, թե քայլեր են կատարում բանաձեւի դրույթների կատարման շուրջ, սակայն ձեր նշած երկու դրույթներն այդ քայլերի շարքում չկան: Եվ, փաստորեն, իրականում ոչ մի փոփոխություն էլ չի կատարվում:
– Այո, նրանք այդ հարցերն են կարեւորում: Մարդու իրավունքների հանձնակատարն, օրինակ, ասաց, որ իր 8 առաջարկներից միայն մեկն է կատարվել այն ժամանակ` վերացվել է արտակարգ դրությունը, իսկ մյուսները դեռեւս կատարված չեն: Նրանք բոլոր կետերն էլ կարեւորում են, պարզապես այդ երկուսն ավելի շատ էին կարեւորում, որովհետեւ համարում են, որ դրանց նկատմամբ դրական քայլը կարող է հիմք հանդիսանալ եւ մթնոլորտ փոխել մնացած հարցերի կատարման համար: Բացի այդ, երբ կալանավորների խափանման միջոցը փոխվում է եւ անկախ մարմին է ձեւավորվում, դրանք արդեն երաշխիք են հանդիսանում, որ այդ մարդկանց նկատմամբ մոտեցումն, իրոք, կլինի օբյեկտիվ:
– Իսկ դուք տեղյա՞կ եք, թե իշխանություններն ինչպես են տրամադրված կալանավորներին ազատ արձակելու եվրոպական կառույցների պահանջների հանդեպ:
– Ոչ, տեղյակ չեմ, բայց պետք է ասեմ, որ խնդիրը շատ կոշտ է դրված:
– Ի՞նչ եք կարծում` իշխանությունն ընդդիմադիր գործիչներին ազատ արձակելու քաղաքական կամք կունենա՞` առանց մտավախության, որ դա կարող է ընդունվել որպես պարտություն:
– Ինձ թվում է` նման մտածողությունը բնորոշ է ֆեոդալիզմին: Մենք պետք է խոսենք ճկուն եւ ոչ ճկուն իշխանության մասին, եւ ես համոզված եմ, ներկայիս նոր իշխանությունը բավական ճկուն է, եւ, համենայնդեպս, հավատում եմ, որ նրանք կգնան այդ քայլին: Այսինքն` մենք նրանց կողմից կառուցողական քայլեր կտեսնենք: Ես ուզում եմ հավատալ դրան:
– ՀՀ Պետական պահպանության ծառայությունից ի պատասխան ձեր արտահերթ զեկույցի, որտեղ հարց էիք բարձրացրել, թե ինչո՞վ էր պայմանավորված ՊՊԾ պետ Գրիգորի Սարկիսյանի մասնակցությունը Ազատության հրապարակում մարտի 1-ի առավոտյան անցկացված միջոցառմանը, ասել էին, թե դուք պարտավոր էիք հետաքրքրվել եւ իմանալ, որ այդ միջոցառումը չի իրականացվել ՊՊԾ կողմից, եւ այն Գրիշա Սարկիսյանը չի ղեկավարել: Ի՞նչ կասեք այս մասին:
– Ես նորմալ եմ ընդունում այդ արձագանքը: Առաջին` պաշտպանը հասարակության մեջ եղած հարցադրումներն է ձեւակերպում, որոնք հանդիսանում են այս լարվածության առիթը: Եվ շատ լավ է, որ դրան հրապարակային պատասխան է տրվել, ինչը նշանակում է, որ հրապարակային գործընթաց կա: Այլ բան է` իրենք համաձա՞յն են իմ մոտեցման հետ, թե՞ ոչ, կամ` ես համաձա՞յն եմ իրենց պատասխանի հետ, թե՞ ոչ: Պաշտպանի մանդատն էլ հենց այն է, որ ինքն ընդդիմադիր է առաջին հերթին գործադիր իշխանությանը, եւ ինքը հարցերին նայում է հենց այդ տեսանկյունից: Իրենք էլ այդ հարցերի վերաբերյալ իրենց պատասխաններն են տալիս հրապարակային: Այնտեղ որոշ հարցադրումներ էլ են եղել, որոնց հետ ես համաձայն չեմ, բայց հանրային այդ երկխոսությանը կողմ եմ, ինչը նոր երեւույթ է: Պաշտոնական զեկույց էր, որին էլ հետեւել է իրենց պաշտոնական պատասխանը, եւ թող հասարակությունն այս երկուսի վերաբերյալ իր կարծիքը ձեւավորի: Սա է ժողովրդավարությունը, եւ ժողովրդավարությունն այն չէ, որ մեկը միշտ ճիշտ է լինում, իսկ մյուսները` սխալ: Ես իմ պաշտոնական լիազորություններն էի կատարում, իրենք էլ` իրենց, եւ, եթե դրա արդյունքում Լեւոն Տեր-Պետրոսյանն իրեն ավելի պաշտպանված է զգացել, ես միայն ուրախ եմ: