Մարտի 1-20-ը Հայաստանում հայտարարված արտակարգ իրավիճակի օրերին Շվեդիայի խորհրդարանի պատգամավոր Կալլե Լարսոնը նամակով դիմել էր իր երկրի ԱԳ նախարարին` պարզելու համար, թե ինչպիսի՞ միջոցներ կարող են ձեռնարկվել Շվեդիայի կողմից եւ ԵՄ շրջանակներում՝ Հայաստանում տեղի ունեցած դեպքերի զարգացման եւ «ՀՀ կառավարությանը քննադատելու, մարդու իրավունքների նկատմամբ հարգանքն ավելացնելու», ինչպես նաեւ՝ ՀՀ-ում ժողովրդավարական զարգացումն օժանդակելու ուղղությամբ:
Օրերս Շվեդիայի ԱԳ նախարար Կարլ Բիլդը խորհրդարանում հանդես է եկել պատասխան ելույթով, որը դարձել է լուրջ բանավեճի առարկա: Մասնավորապես պատգամավոր Կ. Լարսոնը նախարարի ելույթից հետո նրան արդեն բանավոր բազմաթիվ հարցեր է ուղղել: Սակայն նախ՝ Կարլ Բիլդի ելույթի մասին: Վերջինս նախ ընդգծել է, որ նախագահական ընտրություններից հետո ՀՀ-ում ծավալված դեպքերի զարգացումը, որի ընթացքում եղան մեծ թվով զոհեր եւ վիրավորներ, ինչպես նաեւ՝ ժողովրդավարական եւ մարդու իրավունքների զգալի ոտնահարումները, խորին անհանգստություն են պատճառում իր երկրին: Նա նաեւ նշել է, որ Շվեդիան միանում է այն հայտարարություններին, որոնք արվել են ԵԱՀԿ-ի եւ ԵՄ-ի կողմից: «Շվեդիան դրական է գնահատում, որ ԵՄ-ն գործել է արագ եւ միասնական: ԵՄ-ն հստակորեն է արտահայտվել եւ Հարավային Կովկասում իր հատուկ ներկայացուցչի` Պիտեր Սեմնեբիի միջոցով տեղում արտահայտել է խորին անհանգստություն ցուցարարների նկատմամբ իշխանությունների կողմից կիրառված բռնությունների առումով: Ինչպես նաեւ երկխոսություն է պահանջվել կառավարության ներկայացուցիչների եւ ընդդիմության միջեւ` այդպիսով պահանջելով անմիջապես վերացնել արտակարգ դրությունը: Շվեդական կառավարությունը ողջունում է, որ արտակարգ դրությունն այժմ վերացված է, սակայն անհանգստությամբ նշում է, որ երթերի ազատության վերաբերյալ նոր սահմանափակումներ են մտցվել»,- իր ելույթում հայտարարել է Կ. Բիլդը` հավելելով, որ Շվեդիան հետեւելու է, թե ինչպես է մարդու իրավունքների պաշտպանությունն իրականացվում ՀՀ-ում: Ըստ Կ. Բիլդի` իր գլխավորած նախարարությունը հաշվետվություն է հրապարակել ՀՀ-ի վերաբերյալ, որտեղ արծարծվում է ՀՀ-ի «սահմանափակ հարգանքը քաղաքական իրավունքների եւ քաղաքացիական ազատությունների նկատմամբ»: Նա նշել է, որ ԵԽ-ն հատուկ վերահսկող խումբ է նշանակել, որպեսզի հետեւի զարգացումներին, այդ թվում` ՀՀ-ին: Տվյալ խմբի նախագահողը Շվեդիան է, որն այս հարցերի շուրջ, ըստ նախարարի` ինտենսիվ երկխոսություն է վարում ՀՀ իշխանությունների հետ: «Մենք աջակցում ենք նաեւ ԵԱՀԿ-ի ձգտումներին, որպեսզի ԼՂ հարցում լուծում գտնեն, ինչն էլ իր հերթին կարող է հաշտություն ամրապնդել տարածաշրջանում»,- հայտարարել է Կարլ Բիլդը:
Հարցման հեղինակ պատգամավոր Կ. Լարսոնն էլ իր պատասխան ելույթում նշել է, որ իրավիճակը ՀՀ-ում շատ լուրջ է, եւ խոսքը միայն վերջին իրադարձությունների մասին չէ: Պատգամավորը նկատել է, որ նույնիսկ նախկին տարիների ընթացքում ընդդիմության եւ մարդու իրավունքների նկատմամբ ոտնձգությունները եղել են «բավականին տարածված»: Նրա կարծիքով` ԱԳ նախարարի կողմից տրված պատասխանում կան մի շարք հստակ ձեւակերպումներ, սակայն, ըստ Լարսոնի` կարելի էր ավելին ասել: «Միեւնույն ժամանակ, հստակեցնելով ասեմ, որ սա պաշտոնական արձանագրություն է: Շվեդիան` իր ԱԳ նախարարի միջոցով արտահայտում է շատ անհանգստացնող ձեւակերպումներ ՀՀ-ում մարդու իրավունքների վերաբերյալ: Այդ ազդանշանը պետք է որ հստակ լիներ: Միաժամանակ, պետք է գիտակցենք, որ միայն ընդհանուր աջակցությունն ու ընդհանուր խրախուսումը բավարար չեն: Պետք է կարողանալ փոփոխությունների առումով առավել կոնկրետ պահանջներ ներկայացնել: Այդ պատճառով էլ այն հարցերից մեկը, որն ուղղում եմ ԱԳ նախարարին, այն է, որ նա զարգացնի իր պատասխանը եւ բացատրի, օրինակ` թե ինչպիսի դիրքորոշում ունի այն պահանջների ուղղությամբ, որոնք Եվրոպայի խորհուրդը, Թոմաս Համմարբերգը եւ «Human Rights Watch»-ն են ներկայացրել: Դա վերաբերում է այն խնդրին, որ ազատ արձակվեն բոլոր քաղբանտարկյալները, որոնց թիվն ավելի քան 100 է: Մանրակրկիտ եւ անկախ ուսումնասիրության ենթարկվեն անսահման բռնությունների եւ խոշտանգումների վերաբերյալ ստացվող հաշվետվությունները: Խոսքը գնում է այն մասին, որ վերացվեն երթերի մասին օրենքի մեջ մտցված փոփոխությունները, որպեսզի այդ օրենքները համապատասխանեն որեւէ միջազգային չափանիշի, իսկ մարդիկ իրավունք ունենան իրենց կարծիքներն արտահայտելու նաեւ միասին, փողոցում: Ինձ նաեւ հետաքրքրում է` արդյոք ԱԳ նախարարը պաշտպանո՞ւմ է անկախ հետաքննություն անցկացնելու վերաբերյալ պահանջը, որպեսզի հայտնաբերվի, թե իրականում ինչ է տեղի ունեցել այն դեպքերի ընթացքում, որոնք մենք հիմա քննարկում ենք: Այդպիսի անկախ, անաչառ, թափանցիկ եւ ըմբռնելի հետաքննությունն իրականում տեղին է, քանի որ մենք պարզապես շատ բան չգիտենք: Մենք տեղեկություններ չունենք ձերբակալված ընդդիմության ղեկավարների եւ պատգամավորների մասին, որոնք այսօր կամ բանտարկված են, կամ էլ այլ կերպ են պահվում: Որտե՞ղ են նրանք եւ ի՞նչ կարգավիճակում: Ի՞նչ վիճակում են իրականում Սասուն Միքայելյանը, Խաչատուր Սուքիասյանը, Հակոբ Հակոբյանն ու Մյասնիկ Մալխասյանը: Որտե՞ղ են նրանք գտնվում: Մենք ոչ մի պատասխան չենք ստանում այն կապերի միջոցով, որոնք փորձում ենք ունենալ ՀՀ-ի ռեժիմի հետ: Ընդդիմադիր լրագրող Նիկոլ Փաշինյանն այժմ գտնվում է գաղտնի վայրում, քանի որ պարզապես չի կարող բաց գործել: Սրանք օրինակներ են, թե ինչպես են հետապնդվում նրանք, որոնք արտահայտում են իրենց ընդդիմադիր կարծիքները: Սա մի այնպիսի քայլ է, որը ժողովրդավարությունը երբեք չի կարող թույլ տալ»,- հայտարարել է Շվեդիայի խորհրդարանի պատգամավորը: Անդրադառնալով ԱԳ նախարարի սպառնալիքին, թե քայլեր չձեռնարկելու դեպքում օժանդակությունը կդադարեցվի, պատգամավորը նշել է. «Պարզ է, որ որոշ երկրների համար երբեք հավերժ չէ շվեդական օժանդակություն ստանալը: Այդ հարցը միշտ պետք է վերանայել: Սակայն, արդյոք այժմ հարմար իրավիճա՞կ է դադարեցնելու օժանդակությունը, որը վերաբերում է ժողովրդավարությանն ու մարդու իրավունքներին, երբ դրանց նկատմամբ կատարվող հանցագործություններն այդքան լուրջ ու խորն են: Կարծում եմ` այն, ինչ արտգործնախարարը պատասխանելու է, ունի որոշակի նշանակություն ոչ միայն այստեղ, ռիկսդագի պալատում մեր միջեւ տեղի ունեցող ընդհանուր քննարկման համար, այլեւ նրանց համար, ովքեր դրանից հետո պատահաբար կկարդան արձանագրությունը: Դա միգուցե լինի նաեւ մի ազդանշան, որն ուղղակիորեն ուղարկվում է ՀՀ-ի ռեժիմին, եւ օժանդակի նրանց, ովքեր պահանջում են ժողովրդավարություն եւ մարդու իրավունքներ: Այդ պատճառով էլ կարեւոր է, թե պատասխանն ինչպես է ձեւակերպվում»:
Իր պատասխան ելույթում ԱԳ նախարարն ասել է, թե ինքը որեւէ կարեւոր տարաձայնություններ այս հարցի շուրջ չունի պատգամավորի հետ, սակայն հարցն այն է, թե «մենք ինչ կարող ենք անել»: «Կ. Լարսոնն ունի մի շարք առանձնահատուկ հարցեր: Այն վերաբերում է մարտի 1-ին կատարված դեպքերի անկախ հետաքննությանը: Նաեւ այն, որ պետք է ազատ արձակել այդ ժամանակ ձերբակալվածներին, եթե բացառենք նրանց, ովքեր, հնարավոր է, որ մեղավոր են եղել այնպիսի բռնությունների հարցում, որոնց պատճառով նույնիսկ Շվեդիայում կարող էին պատժվել Քրեական օրենսգրքով: Այդ պահանջները ներկայացվել են: Հարավային Կովկասում ԵՄ հատուկ ներկայացուցիչ Պ.Սեմնեբին եղել է այնտեղ այս վերջին օրերի ընթացքում: Այսպիսով, հավատում եմ, որ մենք ԵՄ-ի կողմից շատ աչալուրջ եւ շատ ուշադիր ենք եղել: Դա վերաբերում է նաեւ Եվրոպայի անվտանգության եւ համագործակցության կազմակերպությանը` ԵԱՀԿ-ին: … ՀՀ-ի եւ մոտակայքում գտնվող մի շարք այլ երկրների զարգացման վրա ազդելու համար մեր ունեցած գործիքն, իմ կարծիքով` Եվրոպական հարեւանության քաղաքականությունն է: Դա մի խնդիր է, որ նրանք, անկախ այն բանից, թե ովքեր են «նրանք», շատ են հետաքրքրված: Այն պարունակում է երկարատեւ ժամանակահատվածի համար նախատեսված մի շարք շատ ազդեցիկ խթաններ, որոնք կարող են երկրի զարգացման համար լինել շատ նշանակալից: Սակայն դա նշանակում է նաեւ, որ այդ երկրների առջեւ դրվում են ժողովրդավարության եւ մարդու իրավունքների ուղղությամբ զարգանալու պահանջներ: Այսինքն, չեմ կարծում, թե պետք է գերագնահատել այն փաստը, որ համեմատաբար սահմանափակ շվեդական օժանդակությունը դադարեցվելու է մի իրավիճակում, երբ մենք ձեռք ենք բերել առավել ազդեցիկ գործիք` Եվրոպական հարեւանության քաղաքականության տեսքով: Այս կետում առավել հավանական է, որ մենք ստիպված ենք ունենալու համամիտ կարծիքներ»,- ասել է ԱԳ նախարարը:
Սակայն Կ.Լարսոնի կարծիքով` քննարկումը կարող է ծառայել իր նպատակին, եթե հստակեցվեն քաղաքական պահանջները, քանի որ «այս շվեդական քննարկումը հստակեցնում է, թե որտեղ է կանգնած մեր կառավարությունը, ինչ պահանջներ է իրականում ներկայացնում եւ ներկայացրել, քանի որ շվեդական մամուլում համեմատաբար լռություն է տիրել ՀՀ իրավիճակի վերաբերյալ»: «Ո՛չ ես, ո՛չ էլ արտգործնախարարը դրա համար պատասխանատու չենք: Բնականաբար, նրանք գրում են այն, ինչ իրենք ցանկանում են: Այդ իսկ պատճառով էլ այն անվանում ենք խոսքի ազատություն: Միաժամանակ քննարկումը շվեդական ռիկսդագում հնարավորություն է տալիս կարծիքներ արտահայտել հրապարակայնորեն»,- ասել է պատգամավորը` հավաստիացնելով, որ Շվեդիան նույնպես, որպես երկիր, կանգնած է այն պահանջների հետեւում, որպեսզի անկախ հետաքննություն սկսվի, որ բոլոր քաղբանտարկյալները պետք է ազատ արձակվեն: Նա նաեւ հստակեցրել է, որ «քաղբանտարկյալ» ասելով՝ ի նկատի ունի բոլոր նրանց, ովքեր մեղավոր չեն որեւէ հանցագործության մեջ: «Չեմ կարծում, թե չափազանցում եմ շվեդական օժանդակության նշանակությունը, սակայն այն անիմաստ չէ: Այն, ինչ Շվեդիան անում է՝ որպես անհատ երկիր, գործնականում ունի որոշ նշանակություն: Այն ներդրումները, որոնք կարելի է կատարել ժողովրդավարության եւ մարդու իրավունքների հարցում, իհարկե, կարող են լինել արժեքավոր, եթե նույնիսկ այլ ներդրումներ կարող են լինել առավել կարեւոր եւ մեծ: Դա ունի նաեւ խորհրդանշական իմաստ: Այն ցույց է տալիս Շվեդիայի մասնակցությունը: Ցույց է տալիս, որ Շվեդիան հետաքրքրված է եւ ակտիվ մասնակցություն է ցուցաբերում զարգացման ընթացքի ուղղությամբ ոչ միայն այն միջազգային օրգանների միջոցով, որ գիտենք, որ կան եւ գործում են, այլ նաեւ՝ որպես ազգ: Հնարավոր է, որ հենց այստեղ մենք տարբերվում ենք. արդյոք Շվեդիան ունենալո՞ւ է արտաքին գործերի եւ օժանդակության հստակ, պարզ եւ անկախ քաղաքականություն, թե՞ պետք է միայն գործել այն օրգանների ներքո, որոնց անդամ է հանդիսանում Շվեդիան»,- ասել է պատգամավորը: Նա նաեւ հայտարարել է, թե նույնիսկ «ՀՀ-ից եկած անձինք այսօր պատճառներ ունեն հետապնդումներից վախենալու, եթե հետ ուղարկվեն այն դեպքում, երբ մարդիկ ստիպված են եղել փախուստի դիմել այլ երկիր: Այդ տեսակի հարցերին պատասխանելն արդեն միգրացիայի նախարարի պարտականությունն է, սակայն հնարավոր է, որ դուք այլ հարցերով զրուցեք իր հետ: Այդ ժամանակ արժեքավոր կլինի փոխանցելու, որ այսօր հայերին էլ շատ դեպքերում կարող են սպառնալ հետապնդումներ, եթե հետ ուղարկվեն»:
ԱԳ նախարար Կ.Բիլդի խոսքով` այժմ իրենք շատ արդյունավետ «գործիքներ» ունեն, որոնք, ըստ նրա` շատ ավելի արդյունավետ են, քան նախկինում: «Պ. Սեմնեբին անկասկած շվեդ դիվանագետ է: Սակայն, եթե մենք պարզապես շվեդ դիվանագետին Երեւան ուղարկեինք զրույց վարելու ՀՀ ԱԳՆ որեւէ քիչ թե շատ բարձրաստիճան պաշտոնյայի հետ, ապա չեմ կարծում, թե այն այսքան մեծ արդյունավետություն կունենար: Հիմա նա հանդես է գալիս որպես ԵՄ հատուկ ներկայացուցիչ տարածաշրջանում` ունենալով բոլոր 27 ԱԳ նախարարների մանդատը: Դա, բնականաբար, միանգամայն այլ կշիռ է տալիս իր գործելակերպին: Կցանկանայի, որ այս հարցերի շուրջ Եվրոպական հարեւանության քաղաքականության եւ եվրոպական մասնակցության կշիռն առավել մեծ լիներ: Այդ դեպքում միգուցե առավել մեծ հնարավորություններ կունենայինք ազդեցություն գործելու, օրինակ` ՀՀ-ում տեղի ունեցող զարգացման վրա: Հարավային Կովկասը կարեւոր տարածք է: Մի քանի օր առաջ մոտակայքում էի. գտնվում էի Թբիլիսիում` Վրաստանում, եւ քննարկումներ եմ անցկացրել ՀՀ-ի իրավիճակի վերաբերյալ: Մենք ունենք գործիքներ եւ պետք է դրանք օգտագործենք: Ամենից առաջ՝ այդ եվրոպական գործիքները: Այն գործիքները, որոնք մենք ունենք` ԵՄ-ն, ԵԽ-ն, որի Նախարարների խորհրդի նախագահությունը մենք ստանձնելու ենք մայիսի կեսերից, եւ ԵԱՀԿ-ն, որն այժմ ֆիննական նախագահության ներքո է»,- ասել է նախարարը` հավելելով, թե իրենք պետք է շարունակեն լինել ակտիվ մասնակից, որպեսզի հնարավորության սահմաններում «ազդենք ՀՀ-ի զարգացման վրա» այն ուղղությամբ, որում իր եւ պատգամավորի տեսակետները նույնն են: Սակայն նախարարի այս ելույթին հետեւել է Կ. Լարսոնի ելույթը, որտեղ նա անհամաձայնություն է հայտնել նախարարի այն տեսակետի հետ, թե պետք է օգտագործել այն գործիքները, որոնք առաջարկվում են միջազգային միությունների կողմից, որոնց հետ Շվեդիան համագործակցում է: Ըստ պատգամավորի` Շվեդիան պետք է ոչ միայն այլ ներկայացուցիչներ ուղարկի, այլեւ պետք է ունենա անկախ եւ սեփական քաղաքականություն: «Թույլ մի տվեք ստվեր գցել այն փաստի վրա, որ մենք համեմատաբար պարզ ու հստակ ռիկսդագի պալատից կարող ենք հստակեցնել, որ Շվեդիան անհանգստացած է: Շվեդիան մի շարք ներդրումներ ունի: Մենք նաեւ քննադատում ենք մի շարք համեմատաբար հակասական հարցերը ՀՀ-ում: Սա մի քննադատություն է, որը, եթե տեղ հասնի, շատ ձեւերով միգուցե ազդի մի քանի լրացուցիչ մարդկանց վրա ՀՀ-ում»,- ասել է նա: Իսկ եզրափակիչ ելույթում ԱԳ նախարարն՝ արձանագրելով, որ Հարավային Կովկասի զարգացումները կարեւոր են, ասել է. «Կարելի է քննարկել. արդյոք տարածքը Եվրոպայո՞ւմ է, թե՞ ոչ: Սակայն այն ունի բավականին մեծ ծավալի եվրոպական արժեքներ եւ եվրոպական մշակույթ: Նրանք պետք է կատարեն այն պարտավորությունները, որոնք իրենք ունեն Եվրոպական հարեւանության քաղաքականության, ԵԽ-ի եւ ԵԱՀԿ-ի շրջանակներում: Մենք ունենք գործիքներ, անկասկած՝ երկկողմանի, սակայն արդյունավետ գործիքներ միջազգային եւ եվրոպական կազմակերպությունների միջոցով, որտեղ մենք գործում ենք: Երբ վերջին շաբաթների ընթացքում Հայաստանում նկատում ենք այս տեսակի գործողությունների զարգացումներ, որոնք մենք այժմ քննարկում ենք, պետք է օգտագործենք այդ գործիքներն իրենց բոլոր արդյունավետությամբ»: