Սերժ Սարգսյանի երեկվա հանդիպումը Հանրային խորհրդի (ՀԽ) անդամների հետ ցույց տվեց, որ այդ կառույցում գրեթե առանց բացառության Վազգեն Մանուկյանի գլխավորությամբ հավաքված են մարդիկ, որոնք առիթը բաց չեն թողնում նախագահին ու նրա վարած քաղաքականությունը գովերգելով աչքի ընկնելու համար: Երեկվա միջոցառման նպատակը հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացի վերաբերյալ ՀԽ-ի տեսակետը նախագահին հայտնելն էր: Սկզբում բացման խոսքով հանդես եկավ Սերժ Սարգսյանը, որից հետո Վ. Մանուկյանը ներկայացրեց նախօրեին ՀԽ-ի ընդունած փաստաթուղթը` նշելով գործընթացի վերաբերյալ այդ փաստաթղթում տեղ գտած մտահոգությունները ու չմոռանալով հայտնել դրանք հերքող իր անձնական տեսակետը: «Այսօր ստեղծվել է մի իրավիճակ, երբ ճանապարհների բացումը եւ դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումը ոչ միայն շահավետ է դարձել Հայաստանի ու Թուրքիայի համար, այլեւ մյուս պետությունների համար: Այս պատուհանը վաղը-մյուս օրը կարող է փակվել, եւ այս պատուհանից այսօր պետք է անպայման օգտվել»,- նշեց Վ. Մանուկյանը` երեւի ոգեւորության հնչյունների ներքո չնկատելով, թե ինչպես է փակվում իր` որպես նախկին քաղաքական գործչի «պատուհանը»: Համընդհանուր «ադաբրյամս»-ի դերակատարների մեջ ՀԽ-ի անդամներից երեկ չկային դերասան Սոս Սարգսյանն ու ԵՊՀ պատմության ամբիոնի վարիչ Բաբկեն Հարությունյանը, որոնք միակ այլ կարծիք ունեցողներն էին: Եվ քանի որ նրանք` որպես «մտահոգություններ» արտահայտողներ, չկային, լրագրողները նախագահի բացման խոսքից հետո մոտ 1 ժամ ստիպված էին լսել Խոսրով Հարությունյանի, թուրքագետ Ռուբեն Սաֆրաստյանի, Ցեղասպանության թանգարանի տնօրեն Հայկ Դեմոյանի, ՀԽ-ի այս փաստաթղթի հիմնական հեղինակ Արմեն Տեր-Տաճատյանի, «Սինոփսիս Արմենիա» ընկերության տնօրեն Հովիկ Մուսայելյանի, Լիդերների դպրոցի տնօրեն Արտակ Շաքարյանի եւ Մարկոս Սրբազանի երկարաշունչ ելույթները: Նստածների մեջ որոշ մտահոգություններ ուներ միայն նախօրեին ՀԽ-ի ընդունած «ադաբրյամս» փաստաթղթին ձեռնպահ քվեարկած «Հանուն մարդկային կայուն զարգացման» հ/կ-ի նախագահ Կարինե Դանիելյանը, որի ելույթը, ի տարբերություն, ասենք, Խ. Հարությունյանի 15 րոպեանոց ձանձրալի ճառի, տեւեց ընդամենը 2 րոպե: «Հանգիստ մտահոգություններդ ասա, Կարինե ջան»,- նրա ելույթից առաջ բարեկամաբար հորդորեց Վ. Մանուկյանը: «Ես ընդունում եմ դրական կողմերը, բայց նաեւ տեսնում եմ շատ մեծ ռիսկեր` տնտեսական ու ժողովրդագրական էքսպանսիա: Կներեք, բայց մեր երկրում ստեղծվել է օլիգարխիկ մոնոպոլ տնտեսություն եւ հիմնականում օլիգարխները ներկրողներն են: Այս պայմաններում ներկրման գործընթացը ավելի կխրախուսվի, եւ փոքր ու միջին բիզնեսը կմահանա, նաեւ շատ մեծ հարված կլինի գյուղատնտեսությանը: Իմ խնդրանքն է նաեւ, որ հեռուստաընկերությունները միայն դրականը չքարոզեն: Ինձ երեկ զանգահարում էին մեր հանձնաժողովներից ասում` մենք հանձնաժողովներում հիմնականում դեմ էինք, դուք գնացիք կողմ քվեարկեցիք»,- հայտարարեց Կ. Դանիելյանը: Ելույթներից հետո Ս. Սարգսյանը մանրամասնորեն անդրադարձավ ինչպես Վ. Մանուկյանի ու Կ. Դանիելյանի հնչեցրած, այնպես էլ ընդհանրապես բարձրաձայնվող գրեթե բոլոր մտահոգություններին:
Ներկայացնում ենք Սերժ Սարգսյանի ելույթը` աննշան կրճատումներով:
Սա Թուրքիայի կապիտուլյացիայի պայմանագիր չէ
Տարօրինակ ոչինչ չկա, որ շատ մարդկանց մոտ հարցեր ու մտավախություններ են առաջանում: Որովհետեւ սա ո՛չ Թուրքիայի կապիտուլյացիայի մասին պայմանագիր է, եւ ո՛չ էլ ստրատեգիական համագործակցության մասին մեծ համաձայնագիր, որ մենք մտավախություններ չունենանք: Եվ եթե որեւէ մեկին թվում է, թե այդ փաստաթղթում պետք է լինեն միայն մեր ցանկությունները ու մեր իղձերի իրականացումները, ապա մի քիչ պետք է իրատես լինել, այդպես լինել չի կարող: Մենք ոչ թե մեր հարաբերությունները գլոբալ կարգավորում ենք եւ գնում ենք բարեկամանալու Թուրքիայի հետ, այլ ընդամենը փորձում ենք ստեղծել շատ թե քիչ տանելի մի միջավայր, որում կարող է սկսվել աշխատանքն ու երկխոսությունը: Հաճախ ասում են` այս բառը այսպես չի գրված, այս միտքը կարող են թուրքերը մի այլ կերպ մեկնաբանել: Է, մե՛նք չե՞նք կարող մի այլ կերպ մեկնաբանել: Որեւէ մեկը կարո՞ղ է ինձ ցույց տալ 4-5 կետից բաղկացած մի միջազգային պայմանագիր, որը չի կարելի տարբեր ձեւերով մեկնաբանել: Եվ դա արվում է ոչ թե դիտավորությամբ, այլ, ընդհանրապես, ցանկացած, նույնիսկ գեղարվեստական ստեղծագործություն, այստեղ նստած հարյուր մարդկանցից 80-ը կարող են այլ կերպ ընկալել: Աշխարհում այսօր չկա մի համակարգիչ, որ կարողանա հաշվարկել հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման բոլոր հետեւանքները կամ քայլերը: Եվ երբ որ ասում են` վայ` էս մի հարցը հաշվի չեք առել, նշեմ, որ ես չեմ կարող մեր ժողովրդին խոստանալ, որ բոլոր հարցերը մենք ուսումնասիրել ենք եւ բոլոր նյուանսները հաշվի ենք առել: Ես ուղղակի ասում եմ, որ այսպես ապրելն ու շարունակելը ճիշտ չէ: Մենք պետք է ունենանք բնականոն հարաբերություններ: Եվ դրա համար մենք պետք է սկսենք խոսել: Իմ ասածը սա է: Եթե որեւէ մեկը խոսելուն դեմ է, ես միայն ու միայն հարգանքով կվերաբերվեմ այդ մարդուն, եթե նա 5, 10, 15 տարի առաջ էլ էր դեմ: Բայց երբ որ տեսնում ես, որ խոսողները շատ են եւ նրանց նպատակը միավոր հավաքելն է ինչ-որ հույզերի վրա, սա արդեն վատ է:
Էքսպանսիայի մասին
Ինչ է նշանակում էքսպանսիա` տնտեսական կամ ժողովրդագրական, ես լավ չեմ կարողանում հասկանալ, ո՞վ է հաշվարկել: Այդ մարդիկ, ովքեր խոսում են դրա մասին, հաշվարկե՞լ են: Թե՞ ուղղակի ասում են՝ Թուրքիան մեծ պետություն է, մենք պետք է վախենանք էդ մեծ պետության հետ հարաբերությունների մեջ մտնելուց: Ես չեմ կիսում այս կարծիքը, ոչ միայն տեսականորեն, այլեւ պրակտիկորեն, ես զրուցել եմ բազմաթիվ գործարարների հետ: Նրանք ինձ միայն մի բան են ասել` մեր շուկան 3 միլիոնանոց է, Թուրքիայի շուկան` 70 միլիոնանոց: Մենք առնվազն 23 անգամ ավելի մեծ հնարավորություն ենք ստանում, քան թուրքերը: Եվ միշտ ինձ նյարդայնացնում է, որ շեշտում են էժան ապրանքները: Տպավորություն կա, որ մենք չենք ուզում մեր շուկայում էժան ապրանք ունենալ: Եվ հետո էս բոլոր հարցերը կարգավորվում են օրենքով: Անհրաժեշտությունը կտեսնենք` կկարգավորենք: Թուրքիան հանդիսանում է եվրոպական մաքսային միության անդամ, ի՞նչ նոր կանոններ պետք է հնարի: Այո՛, այլ պայմաններով է Թուրքիան ԱՀԿ անդամ, բայց մենք էլ ունենք հնարավորություններ, իրավունքներ, մենք էլ դրանք կօգտագործենք: Ինչ վերաբերում է դեմոգրաֆիական էքսպանսիային կամ կրոնականին, գիտեք, այսօր որեւէ մեկը որեւէ մեկի ձեռքը չի բռնում եւ այսօր էլ կարող է լինել այդ էքսպանսիան: Դրա դեմ պայքարը ոչ թե մեկուսանալն է ու պարիսպներ կառուցելը, այլ ժամանակակից ու արդար երկիր կառուցելն է: Սա է միակ ելքը, որ մեր երկրում լինի եթե ոչ դեմոգրաֆիական բում, այլ գոնե այդպիսի ցանկություն: Իսկ ունենալով ընդամենը երկու ելք դեպի արտաքին աշխարհ, մենք չենք կարող այդպիսի հասարակություն ու պետություն կառուցել, սա ակնհայտ է: Իսկ երբ ասում են՝ ՀՀ-ում կան մոնոպոլիաներ, չգիտեմ, օլիգարխիկ է տնտեսությունը եւ այլն, ուղղակի ասում են` ասելու համար, լավ չեն ըմբռնում, որ եթե մի ճանապարհով Հայաստան կարելի է բերել բենզին, շաքարավազ, ապա այ այնտեղ` խողովակի վերեւում է այդ մոնոպոլիան սկսվում: Իսկ երբ ունես այլընտրանքային մատակարարման ուղիներ, ազատականացումը այդտեղ է սկսվում:
Նախապայմանների մասին
Նախապայմաններ կան շատ-շատ պայմանագրերում, այդ թվում նաեւ` Կարսի պայմանագրում: Դրանք պարտադրանքների տեսքով են: Այս հրապարակված փաստաթղթերում որտե՞ղ եք տեսել նախապայման: Այո՛, փաստաթղթում տեղ են գտել որոշակի դրույթներ, որ կոմպրոմիսի արդյունք է: Բա մեզ համար լավ բաներ չկա՞ն այդ փաստաթղթում: Ասում են` այ, եթե այս երկու կետերը այսպես ձեւակերպվեր, մենք հարց չէինք ունենա: Նախ` հավատացնում եմ բոլորիդ` հարցեր էլի կլինեին` նույնիսկ, եթե այդ փաստաթղթերը նման լինեին Թուրքիայի կապիտուլյացիայի մասին պայմանագրերի: Եվ երկրորդ` իհարկե, ես չեմ բացառում, որ հնարավոր էր առավելագույնը պոկել, որ ապագայում հնարավոր է շատ ավելի լավ փաստաթուղթ ունենալ: Միայն մի բանում եմ համոզված` մենք կարողացանք բանակցությունների արդյունքում ստանալ այնպիսի մի փաստաթուղթ, որը մեր հնարավորությունների առավելագույնն էր այս փուլում: Եվ եթե բոլորը պետք է համարեն, որ այս փաստաթուղթը շատ վատ փաստաթուղթ է, եւ պետք չէ այն ստորագրել կամ պետք չէ ընդհանրապես թուրքերի հետ հարաբերություններ հաստատել, այն ժամանակ մենք խնդրին պետք է մոտենանք մեկ այլ տեսակետից: Այստեղ ուզում եմ նաեւ ասել, որ երբ մարդիկ սկսում են քննադատել կոնկրետ քաղաքականությունը, նրանք ուղղակի մոռանում են, որ 1.5-2.5 տարի առաջ իրենք այդ հնարավորությունը ունեցել են: Մենք ունեցել ենք խորհրդարանական ընտրություններ, նախագահական ընտրություններ, եւ այսօրվա քննադատներից մեկը այն ժամանակ պետք է վեր կենար եւ ասեր, որ նախընտրական ծրագրում այս դրույթը` թուրքերի հետ հարաբերություններ հաստատելու, դատապարտելի է: Բա ինչո՞ւ այն ժամանակ չէին այս հարցերի մասին խոսում: Ես շատ նորմալ եմ ընկալում քննադատությունը եւ քննարկումները, եւ եթե տեսնում եք` մենք ենք սկսել քննարկումները, բացել այդ բանակցություններն ու ավելի հրապարակային դարձրել: Մենք էլ կարող էինք սա անել ոչ հրապարակային, բայց ես համարեցի, որ միակ ճիշտ լուծումը դա է:
Ցեղասպանության եւ Կարսի պայմանագրի մասին
Ինչ վերաբերում է պատմական հարցերի ենթահանձնաժողովին, ուզում եմ մեկ անգամ էլ ասել, որ թուրքերի հետ հարաբերություններ հաստատել, բնավ չի նշանակում՝ ցեղասպանությունը կասկածի տակ առնել, առավել եւս` մոռանալ: Երբ առաջարկություններ են հնչում, թե ՀՀ-ն պետք է ասի, որ շարունակելու է ցեղասպանության ճանաչման գործընթացին օժանդակելը, մի քիչ տարօրինակ է: ՀՀ ասելով` ո՞ւմ նկատի ունեք: Ես վերջին մեկ տարվա ընթացքում առնվազն 200 անգամ դրա մասին հայտարարել եմ, էլ ի՞նչ անենք: Հիմա այն մասին, թե մեր այս նախաձեռնությունը ինչքանով է վնասում ցեղասպանության ճանաչման գործընթացին: Ակնհայտ է, որ եթե այդ պրոցեսը դանդաղի կամ, ինչին ես ընդհանրապես չեմ հավատում, կասեցվի, դրա մեղավորը ոչ թե մեր նախաձեռնությունը պետք է լինի, այլ պետք է լինեն այն մարդիկ, ովքեր այդ նախաձեռնությունը կօգտագործեն որպես առիթ, որ այս գործով չզբաղվեն: Չեմ ասում, որ մեր հարաբերությունների կարգավորումը կտրուկ խթան է հանդիսանում ցեղասպանության ճանաչման պրոցեսին: Իհարկե, բոլոր այն երկրները ու պաշտոնյաները, որ չեն ցանկանում ճանաչել ցեղասպանությունը, կասեն` բա գիտեք` այստեղ հարաբերություններ կան, եկեք սպասենք: Է, մենք էլ եկեք մի քիչ ավելի համառ լինենք, ավելի շատ աշխատենք: Եթե ՀՀ-ի կայուն զարգացման գինը այլ տեղերում մեր համայնքների մի քիչ ավելի համառ լինելն է, եկեք այդ գինը վճարենք: Սա շատ մեծ գին չէ: Բայց մյուս կողմից էլ հարաբերությունների կարգավորումով, ինչ-որ մի տեղ դանդաղեցնելով ցեղասպանության ճանաչման պրոցեսը, մենք շատ մեծ խթան ենք տալիս հենց Թուրքիայի ներսում այս պրոբլեմի քննարկմանը: Բայց մեզ համար ո՞րն է կարեւոր` որ մեկ այլ երկիր էլ ցեղասպանությունը ճանաչի՞, թե՞ Թուրքիայի ներսում շատ լուրջ պրոցեսներ սկսվեն: Ավելի լավ է մի երկիր էլ ճանաչի՞, թե՞ գոնե Թուրքիան իր օրենսդրությունը փոխի եւ ասի, որ Թուրքիայում ազատորեն կարելի է խոսել ցեղասպանությունից: Բոլոր նրանք, ովքեր ասում են` սա մեր ժողովրդի մասնատում է, որ մեր հարյուրամյակների երազանքը սպանում է, չգիտեմ ինչ է անում, մտածե՞լ են այս ուղղությամբ: Բոլոր նրանք, ովքեր փորձում են ուրիշներին մեղադրել դավաճանության մեջ, սկզբից պետք է իրենք մտածեն, որովհետեւ դավաճանությունը առաջին հերթին նեղ անձնական շահերով առաջնորդվելն է: Շատ լավ, շատ հստակ գիտակցում եմ` որ ցավոտ պրոցեսի մեջ ենք մտել, որ ցանկացած քաղաքական պրոցես ունի նաեւ գին, եւ պատրաստ եմ այդ գինն էլ վճարել: Խոսվում է նաեւ, որ թուրքերը որոշ դրույթներ փորձելու են իրենց օգտին օգտագործել: Իհարկե, պետք է փորձեն, եթե չփորձեն` մենք նրանց ի՞նչ կանվանենք: Բա մենք չենք փորձելո՞ւ մեր օգտին օգտագործել: Եթե պատրաստ չենք, եթե մեր կառույցները պատրաստ չեն, ինչո՞ւ ենք անկախացել: Մնայինք, մեր փոխարեն մեր քաղաքականությունը կորոշեին: 5 անգամ ԽՍՀՄ-ը ճանաչել է Կարսի պայմանագիրը: Իսկ մենք, դառնալով ԱՊՀ անդամ (ՄԱԿ-ը դեռ թողնենք մի կողմ), պարտավորվել ենք իրավահաջորդը լինել ԽՍՀՄ-ի կողմից կնքված բոլոր պայմանագրերի: Բա էն ժամանակ խոսեինք, ինչո՞ւ չէինք խոսում: ԱՊՀ մտնելուց մի հատ վերապահում գրեինք, որ ամեն ինչ ընդունում ենք, բայց Թուրքիայի մասով սա չենք ընդունում: Ինչո՞ւ չենք արել, եթե իրոք ուզում ենք, որ Կարսի պայմանագիրը ընդհանրապես չճանաչվի: Այս փաստաթուղթը Կարսի պայմանագիր ճանաչել-չճանաչելու խնդիր չի լուծում: Եվ այս երկխոսության ընթացքում պետք է կարողանանք հասկանալ` ի՞նչն է մեզ համար ավելի ձեռնտու, եւ ո՞ր ճանապարհով ենք մենք գնալու` նոր պայմանագի՞ր ենք ստորագրելու, ընդհանրապես ոչինչ չե՞նք ստորագրելու, թե՞ նախկինում կնքված պայմանագրերն ենք հիմք ընդունելու: Իհարկե, շատ խնդիրներում ունենք ուսումնասիրություններ, հանձնարարություններ, նաեւ` այդ պայմանագրի հետ կապված: Դա զուտ մասնագետների գործն է, նրանք պետք է քննեն եւ տան առաջարկություններ: Ես ընդհանրապես երբ մենակ եմ մնում, մեկ-մեկ քահ-քահ ծիծաղում եմ: Ինձ փորձում են ԼՂ հարցում զիջող լինելու մեջ մեղադրել մարդիկ, ովքեր ընդհանրապես որեւէ անգամ ԼՂ-ում չեն եղել, եւ երբ պետք էր այնտեղ լինել, իրենք նույնիսկ ՀՀ-ում չէին: Ինձնից են ուզո՞ւմ ԼՂ-ն պաշտպանել: Ես ինչո՞ւ պետք է զիջումների գնամ, որ ի՞նչ ստանամ: Եվ եթե այդ փաստաթղթում ինչ-որ ակնարկներ կա, ենթադրենք, Կարսի պայմանագրի, կամ նույնիսկ ցեղասպանության մասին (ծիծաղում է.- Հ.Մ.), բայց գոնե ԼՂ-ի մասին ակնարկ չկա, չէ՞: Եվ մարդկանց այդպես մտածելու հիմնական նյութը թուրքական կամ ադրբեջանական հայտարարություններն են: Լավ, Էրդողանը հայտարարություն է արել, ասել է` կապ ունի, մենք էլ հայտարարություն ենք արել, ասել` կապ չունի, ինչո՞ւ եք նրա հայտարարությունը հիմք ընդունում: Թուրքերի բոլոր հայտարարություններից հետո ԱՄՆ-ը, Ռուսաստանը, ԵՄ-ն ու Ֆրանսիան` առանձին, հայտարարություններ են արել, որ այս հարցերը իրար հետ կապված չեն: Մենք ակնկալում ենք, որ Մինսկի խմբի համանախագահներն էլ պետք է իրենց վերաբերմունքը ցույց տան, հայտարարեն` կապ ունի՞, թե՞ կապ չունի: Եվ եթե դրանից հետո էլ մեր հասարակության մեջ պետք է հնչեն կարծիքներ, թե այս հարցերը ուղղակի շաղկապված են, մենք դրանք պետք է լուրջ չընդունենք: