– Քրեական օրենսգրքի 300 եւ 225 հոդվածներում փոփոխություններ կատարելիս գրեթե բոլոր քաղաքական ուժերը, նաեւ՝ Դուք, հույս էին հայտնում, թե դրանից հետո մարտի 1-2-ի դեպքերից հետո կալանավայրերում հայտնված քաղբանտարկյալներն ազատ կարձակվեն: Սակայն դա տեղի չունեցավ, եւ նրանք դեռեւս շարունակում են մնալ անազատության մեջ: Միակ փոփոխությունը, թերեւս, այն էր, որ «7-ի գործը» մասնատվեց: Արդյոք սա՞ էիք ակնկալում այդ փոփոխություններից:
– Իհարկե, ոչ, ես դա չէի ակնկալում: Ես ակնկալում էի, որ միգուցե ամբողջությամբ այդ մեղադրանքները կհանվեն նրանց վրայից, եւ այդ մարդիկ ազատ կարձակվեն: Սակայն, ինչպես տեսնում եք` դա տեղի չունեցավ: Այդ հոդվածների փոփոխությունը ցույց տվեց մեկ այլ ավելի կարեւոր հիվանդություն, որն այսօր Հայաստանում գոյություն ունի` կապված իրավապահ մարմինների կողմից օրենքների մեկնաբանությունների հետ: Նրանք տարածական են մեկնաբանում օրենքները եւ, որպես կանոն` դրանք միշտ ի վնաս մարդու իրավունքների է լինում: Երկրորդ. կարեւոր փոփոխություններ կային այդ հոդվածներում, մասնավորապես` սպանությամբ զուգորդված դրույթը եւ այլն, որոնք հանվեցին: Բայց, այնուամենայնիվ, այն կազմակերպված գործունեությունը, որը փորձում էր ներկայացնել մեղադրող կողմը` մտավ փակուղի: Չէին կարող դա հիմնավորել, եւ այս պարագայում պարզապես մարտավարությունը փոխվեց: Հիմա տեսնենք, թե ինչպես կվերջանան դատական գործընթացները: Չնայած ինձ մեղադրել էին նրանում, որ ես կանխավ կարծիք եմ հայտնում, բայց ես ի սկզբանե էլ էի կասկած հայտնել` ծանոթանալով նախաքննական նյութերի հետ` ասելով, որ այնտեղ կազմակերպված գործողությունների հիմնավորում չեմ տեսնում: Հիմա իրենք անուղղակի ապացուցեցին, որ ես ճիշտ էի:
– Հայ Ազգային կոնգրեսը Ձեզ մեղադրում է անգործության մեջ: Օրինակ, որ Դուք այդպես էլ հրապարակային հայտարարությամբ հանդես չեկաք տեղի ունեցող դատավարությունների վերաբերյալ:
– Ցավում եմ նման մեկնաբանությունների համար, բայց ընթացող գործընթացի վերաբերյալ երբեք չեք տեսնի, որ որեւէ երկրի որեւէ օմբուդսմեն կամ ԵԽ կոմիսարը գնահատական տա: Մենք գնահատական ենք տալիս վճռից հետո, բայց ոչ միայն վճռի գնահատականն ենք տալիս, այլ` ամբողջ գործընթացի, ներառյալ` վճռի: Եվ երբ վերջացած պրոցեսների վերաբերյալ վճիռ կար, եւ ես գնահատական էի տվել, ես պրոցեսների` գումարած վճռի գնահատականն էի տվել` համոզմունք հայտնելով, որ Եվրոպական դատարանում այս գործերի մեծամասնության դեպքում մենք պարտվելու ենք: Այսինքն` իրավական հարթության մակարդակով այդ գնահատականը եղել է: Իսկ եթե ինձ մեղադրում են, որ ես քաղաքական գնահատականներ չեմ տալիս, ապա ես բազմիցս կրկնել եմ, որ քաղաքական հարթության մակարդակով չեմ գործում: Ինչ վերաբերում է ընթացող գործընթացներին, ապա մեր մոնիտորինգը շարունակվում է, մոնիտորինգի պատասխանատուն մասնակցում է Ալեքսանդր Արզումանյանի եւ Սուրեն Սիրունյանի բոլոր դատավարություններին, եւ երբ դա վերջանա՝ մենք մեր գնահատականը կտանք: Ընդ որում` ոչ միայն վճռի, այլեւ ամբողջ պրոցեսի: Դրա համար, այն, ինչ կատարվում է` մեր կողմից արձանագրվում է: Այս վերջին նիստերին վկաների հետ կապված խայտառակ իրավիճակը եւս արձանագրվում է, եւ մենք մեր զեկույցում դրանք անպայման ներառելու ենք:
– Արդյոք արդարացված չէ՞ ՀԱԿ-ի գոնե այն մեղադրանքը, որ «7-ի» միացյալ գործն այլեւս, այսպես ասած` ավարտված է, եւ Դուք կարող եք այդ մասով որեւէ հրապարակային հայտարարությամբ հանդես գալ` գնահատելով այդ դատավարության ընթացքը:
– Այդ գործը ոչ թե ավարտվել է, այլ` վերաորակավորվել է, եւ ամեն մեկի մասով գործն առանձնացվել է ու գործընթացի մեջ է: Հիմա ես դրա վերաբերյալ ի՞նչ ասեմ: Այսինքն` օրենսդրության մեջ փոփոխություններ կատարվեցին եւ հնարավորություն տրվեց, որ այն վերաորակավորվի: Նախկին օրենսդրությամբ դրան այլ կերպ մոտենալ չէին կարող: Հիմա ես ինչպե՞ս այն դիտարկեմ՝ որպես վերջացած պրոցես: Հասկանո՞ւմ եք` իրենք իրավաբանորեն ճիշտ չեն, երբ համարում են, որ «7-ի գործը» վերջացած պրոցես է: Իսկ վերջացած պրոցեսների վերաբերյալ իմ գնահատականը հնչել է, հիմա մենք բոլոր գործերի վերաբերյալ էլ մոնիտորինգ ենք անցկացնում եւ դրանց վերաբերյալ հանդես ենք գալու հատուկ զեկույցով:
– Իսկ հնարավո՞ր չէ հանդես գալ միջանկյալ զեկույցով:
– Միջանկյալ զեկույցը ո՞րն է: Եթե ասում եմ` վկաների հետ կապված խայտառակ իրավիճակ է, եւ, որ այդ գործերի մեծամասնությունը Եվրոպական դատարանում պարտություն են կրելու, սրանից ավելի էլ ի՞նչ գնահատական եք ուզում:
– Հաջորդ մեղադրանքը վերաբերում է նրան, որ Դուք լոյալ եք Հյուսիսային պողոտայում եւ այլ վայրերում անցկացվող բողոքի ակցիաների մասնակիցների նկատմամբ իրավապահների ապօրինի սահմանափակումների փաստերի նկատմամբ…
– Մենք բացարձակապես լոյալության եւ ոչ լոյալության խնդիր այստեղ չենք տեսնում: Մեր արագ արձագանքման խումբն ամեն օր ժամը 18-ից գնում է այնտեղ ու տեղում ծանոթանում է իրավիճակին: Այդ հավաքած փաստերի հիման վրա ես հայտարարություններ եմ արել: Իսկ թե այստեղ լոյալությունը որն է` ես չեմ հասկանում: Եթե ես պետք է գնամ այնտեղ ու իրենց հետ միտինգ անեմ, ապա…
– Խոսքն իրավապահ մարմիների գործողությունների մասին է:
– Դրա համար էլ մենք իրավապահների գործողությունները գնահատել ենք որպես սահմանադրական իրավունքների խախտում, հրապարակային, ոչ զանգվածային միջոցառումների սահմանափակում:
– Ի դեպ, երեկ Դուք հայտարարություն էիք տարածել, որտեղ դատապարտել էիք վերջին շրջանում Հյուսիսային պողոտան փակելու փաստը: Այնուհետեւ քաղաքական զբոսանքներն անվանել էիք «ոչ զանգվածային միջոցառումներ»: Չե՞ք կարծում, որ դա թույլ է տալիս Ոստիկանությանը արդարացնել իր գործողությունները:
– Քաղաքական զբոսանք հասկացողություն չկա միջազգային իրավունքի եւ իրավական տերմինոլոգիայում: Օմբուդսմենը չի կարող իրավական լեզուն թողնի եւ սկսի ինչ-որ քաղաքական ճաշակով շարժվել, որպեսզի ինչ-որ մեկին դուր գա: Ի՞նչ է նշանակում՝ քաղաքական զբոսանք: Սահմանադրությամբ, Եվրոպական կոնվենցիայով այն կոչվում է հրապարակային ոչ զանգվածային միջոցառում: Վերջացավ: Դրանք հրապարակային ոչ զանգվածային միջոցառումներ են, որոնք մենք այսօր ոչ ֆորմալ անվանում ենք քաղաքական զբոսանքներ: Դա մարդկանց սահմանադրական իրավունքն է, եւ Ոստիկանությունը տարածական մեկնաբանելով այլոց իրավունքները, ոչ համաչափ գործունեություն է ծավալում, որովհետեւ սահմանափակում են մարդկանց այդ իրավունքը:
– Ձեր հաջորդ «անգործությունն» այն է, որ Դուք ընթացք չեք տվել մարտի 1-ին Երեւանում արտակարգ դրություն հայտարարելու մասին ՀՀ նախագահի հրամանագրի սահմանադրականությունը ՍԴ-ում վիճարկելու ընդդիմության խնդրանքին: Փոխարենն առաջարկել էիք իրենց դիմել վարչական դատարան, ինչը, ըստ ՀԱԿ-ի, ճիշտ հասցեագրված չի եղել: ՀԱԿ-ը Ձեզ մեղադրում է` այդպիսով այդ խնդրից «փախչելու» մեջ:
– Կներեք, բայց մեր կարծիքով էլ՝ դա այդպես չէ, եւ պարտադիր էլ չէ, որ մեր կարծիքները համընկնեն: Ես պատրաստ եմ ցանկացած ժամանակ իրենց իրավաբանների հետ քննարկել եւ ապացուցել, որ իրենք ճիշտ չեն: Այդ հրամանագիրը հիմնված է եղել Սահմանադրության վրա, եւ իրենք վիճարկում են այն հանգամանքը, որ այդտեղ «Պաշտպանության մասին» օրենքի դրույթներ կան, որոնց այդ հրամանագիրը հակասել է: Այսինքն` հրամանագիրը ճիշտ է ընդունվել Սահմանադրության տեսակետից, բայց հրամանագրի մեջ միջոցառումները ճիշտ չեն եղել, որովհետեւ դրանք հակասել են «Պաշտպանության մասին» օրենքին: Իսկ սա նշանակում է, որ հրամանագիրը օրենքին է հակասում, ոչ թե Սահմանադրությանը, եւ այն վարչական դատարանի խնդիր է: Սա է ընդամենը: Կարո՞ղ են ուրիշ բան ապացուցել, թող գան` ապացուցեն: Երբ գան` պատրաստ ենք ընդունել եւ իրենց հետ քննարկել այն: Սահմանադրության մեջ գրված է, որ ձեռնարկվում են իրավիճակից թելադրվող գործողություններ, բայց դրանք օրենսդրությանն էլ պետք է համապատասխանեն, եւ իրենք գտնում են, որ այն հակասել է «Պաշտպանության մասին» օրենքին: Ուրեմն` դա օրենքին է հակասել, ի՞նչ կապ ունի այն սահմանադրականության հետ:
– ՀՀ նախկին Ոստիկանապետ Հայկ Հարությունյանը մարտի 1-2-ի դեպքերն ուսումնասիրող ԱԺ ժամանակավոր հանձնաժողովի նախագահ Սամվել Նիկոյանի հետ հանդիպման ժամանակ հայտարարել է, թե իրեն ոչ ոք ժողովրդի վրա կրակելու հրահանգ չի տվել եւ, որ ոստիկանները գործել են «Ոստիկանության մասին» օրենքին համապատասխան: Այսինքն` իրենք օգտվել են իրենց իրավունքից եւ «պաշտպանվել» են: Սակայն Ոստիկանության մասին օրենքի համաձայն` արգելվում է հրազենի գործադրումը մարդկանց զգալի կուտակումների ժամանակ: Ինչպե՞ս կմեկնաբանեք Հ. Հարությունյանի վերոնշյալ հայտարարությունն ու ոստիկանների կատարած գործողությունները:
– Ես համարում եմ, որ այդ միջոցառումների ժամանակ Ոստիկանությունը լուրջ խախտումներ է թույլ տվել` անհամաչափության տեսակետից, եւ դրանց համար առաջնահերթ պատասխանատու է հենց ինքը` Հ. Հարությունյանը: Չգիտեմ, թե նա ինչ է ասել Նիկոյանին, բայց գիտեմ, որ գալու է հանձնաժողով, եւ ինձ հետաքրքրում է, թե այնտեղ նա ինչ կասի: Բայց ես միանշանակ համոզված եմ, որ Ոստիկանությունն անհամաչափ է գործել, եւ ինքը` որպես այն ժամանակվա ոստիկանապետ, դրա համար պատասխանատու է:
– Դուք ներկա՞ եք եղել հանձնաժողովի այն փակ նիստին, որտեղ ՀՀ Ոստիկանության զորքերի նախկին հրամանատար Գրիգորի Գրիգորյանը հայտարարել է, թե Ոստիկանության հատուկ նշանակության զորքերին Հ. Հարությունյանն է հրահանգել զինվել մարտական զենքերով:
– Ցավոք, այնտեղ չեմ եղել, բայց գիտեմ, որ նա նմանատիպ բան ասել է: Եվ ոչ միայն նա: Նրանից հետո մի քանի պաշտոնյաներ են եկել հանձնաժողովի նիստին, եւ նրանք ուղղակի նշում էին, որ իրենց հրաման վերադասն է տվել:
– Կրակելո՞ւ:
– Տարբեր միջոցառումների, եւ, որ դրանք եղել են Հ. Հարությունյանի կողմից:
– ՀԱԿ-ը դիմել է ՍԴ` վիճարկելու ԿԸՀ-ի կողմից ԸՕ առնչությամբ արված մեկնաբանությունը, ըստ որի` Երեւանի ընտրություններին կարող է մասնակցել ցանկացած պահի Երեւանում հաշվառված եւ անգամ քաղաքացիություն չունեցող քաղաքացին: Իրավացի չէ՞, արդյոք, ընդդիմությունը, երբ պնդում է, որ իշխանությունները փորձելու են ընտրակեղծիքներ իրականացնելու համար պահանջվող ընտրողների թիվն ապահովել նաեւ այս ձեւով, եւ որքանո՞վ է ԿԸՀ այս որոշումը սահմանադրական:
– Այս հարցի սահմանադրականությունը չեմ քննարկի, որովհետեւ կա ՍԴ` թող նա որոշի, բայց մարդու իրավունքների տեսակետից` հաշվի առնելով, որ ՀՀ-ն տիպիկ պոստսովետական երկիր է, որտեղ վարչական ռեսուրսը շատ հաճախ որոշիչ դեր է խաղացել ընտրությունների ժամանակ, ես կարծում եմ, որ այստեղ ընդդիմությունը մտահոգվելու հիմքեր ունի: Որովհետեւ կարող է վարչական ռեսուրսն այստեղ օգտագործվել հօգուտ իշխանության: Կարծում եմ` ճիշտ կլինի Երեւանի քաղաքապետի ընտրություններին մասնակցեն այն մարդիկ, ովքեր Երեւանում են բնակվում: Նույն տրամաբանությամբ Վանաձորի քաղաքապետի ընտրություններին կարող է մասնակցել նաեւ Երեւանի քաղաքացին, ով այդ պահին այնտեղ հաշվառված է: Եթե նախկինում նման բան չի եղել, ապա ինչո՞ւ պետք է Երեւանի դեպքում սկզբունքը փոխվի:
– Ձեր կարծիքով` եթե մինչեւ ԵԽ ԽՎ մոնիտորինգի նիստը քաղբանտարկյալներն ազատ չարձակվեն, ՀՀ-ի հարցը հրատապ կարգով կընդգրկվի՞ ԵԽ ԽՎ լիագումար նստաշրջանի օրակարգում: Եվ ըստ Ձեզ` իշխանությունները որքա՞ն կպահեն քաղբանտարկյալներին այս կարգավիճակում:
– Ընդհանրապես այնքան դժվար եւ անշնորհակալ գործ է` կանխատեսել, թե քաղաքական մարմինն ինչ կանի. Մոնիտորինգի հանձնաժողովն էլ է քաղաքական մարմին, տվյալ դեպքում էլ` իշխանություն ասելով՝ նկատի ունենք քաղաքական որոշումը, դրա համար կխուսափեմ այդ հարցերին պատասխանելուց: Չգիտեմ` ինչ կանեն, ոնց կանեն: Ես ընդհանրապես կողմնակից եմ, որ այս խնդիրը լուծվի, եւ լուծվի, ասենք, ՔՕ փոփոխված հոդվածների հիմքերով: Եթե հիմքեր գտնեին եւ այդ մարդկանց բաց թողնեին` լավ կլիներ: Բայց չեմ կարող ասել, թե ինչ կանեն, որովհետեւ քաղաքական կոնյունկտուրան միշտ փոփոխական է, եւ չես կարող հաշվարկել, թե ինչ կլինի:
– Բազմիցս նամակներ եք հղել Ոստիկանությանը` կապված այս կամ այն միջադեպի հետ, սակայն դրանք միշտ ոչ համարժեք պատասխանի են արժանացել: Կարելի՞ է ենթադրել, որ Ոստիկանության եւ ՄԻՊ գրասենյակի միջեւ համագործակցություն, մեղմ ասած` չի ստացվում:
– Նախկինում որոշակի համագործակցություն կար, եւ մենք այդքան էլ դժգոհ չէինք նրանց հետ մեր համագործակցությունից: Բայց այս վերջերս, իրոք, մեր հայտարարություններն արձագանք չեն ունենում: Եվ դժգոհությունների հետ, որ մեր հայտարարությունները չեն օգնում` ես միանշանակ համաձայն եմ, բայց այստեղ օմբուդսմենը շատ անելու բան չունի, որովհետեւ նա կարող է այդ պարագայում հարցը բարձրացնել նաեւ միջազգային մակարդակով, ինչը ես արդեն արել եմ: Վարչական ապարատն էլ պետք է զգայուն լինի այս հարցերի նկատմամբ: Սա ցույց է տալիս, որ քաղաքականության մեջ քաղաքացիական հասարակության, խոսքի նշանակության դերը շատ նվազեցված է, դրա համար էլ կարողանում են շրջանցել դրանք: Բայց ես ամեն դեպքում հնար կգտնեմ` ինչպես անել, որպեսզի օմբուդսմենի հայտարարություններին ուզած-չուզած արձագանքեն: Մենք ձեւը կգտնենք, բայց այսօր ես ընդունում եմ, որ այսօր մեր հայտարարությունները չեն նպաստում հարցի լուծմանը: