Հունիսի 28-ին Գյումրիում կայացած հանրահավաքի ժամանակ ՀՀ առաջին նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը հայտարարել էր, որ մարտի 1-ին ո՛չ
Ոստիկանությունը, ո՛չ էլ բանակը ժողովրդի վրա չեն կրակել: «Այդ մարդասպանները քրեական տարրեր են՝ նախկինում բազմիցս դատված: Դրանց մի մասը Ղարաբաղից են, իսկ մյուս մասը մեզ հայտնի օլիգարխների սափրագլուխներն են»,- ասել էր Լ.Տեր-Պետրոսյանը:
Ինչպես մեզ հետ զրույցում ասաց Քաղաքագետների միության նախագահ Հմայակ Հովհաննիսյանը, իր համար շատ արժեքավոր էր Լ.Տեր-Պետրոսյանի այդ հայտարարությունը, քանի որ մարտի 1-ի իրադարձություններն ուսումնասիրող հասարակական հանձնախմբերի աշխատանքների ժամանակ նույնպես այդ վարկածը առաջ է քաշվել: Հիշեցնենք, որ Համաժողովրդական շարժման կենտրոնը մոտ մեկ ամիս առաջ ստեղծել է մարտի 1-ի իրադարձությունների հետաքննությունն իրականացնող հասարակական հանձնախմբեր, որոնք Սամվել Նիկոյանի գլխավորած խորհրդարանական ժամանակավոր հանձնաժողովի այլընտրանքը պետք է լինեն: Այս եւ ներքաղաքական այլ հարցերի մասին է մեր զրույցը Հ. Հովհաննիսյանի հետ, ով համակարգում է մարտի 1-ի իրադարձություններն ուսումնասիրող հասարակական հանձնախմբերի աշխատանքները:
– Ստեղծել ենք հանձնախմբեր, որոնք պետք է ուսումնասիրեն տարբեր վարկածներ՝ ըստ էության, պարզելու համար երկու հարց` ո՞ւմ կարող էր ձեռնտու լինել մարտի 1-ը, եւ արդյո՞ք շահագրգռվածություն ունեցող որոշակի խմբեր չեն կանգնած այդ ոճրագործության հետեւում, որովհետեւ կա վարկած, որ կրակել են ոչ թե ոստիկանները, այլ այնտեղ վխտացող տարբեր քրեական հանցագործներ, կրիմինալ բիզնեսի ներկայացուցիչների, պատգամավորական մանդատներով օլիգարխների, հայտնի մականունավորների թիկնապահները: Եթե խորքից նայենք, այդ ողբերգությունը պետք է խորացներ իշխանության եւ ժողովրդի մեջ եղած վիհը: Իսկ այդ վիհի խորացման մեջ շահագրգռված են այն նեղ շերտի ներկայացուցիչները, որոնց ժողովրդի մեջ անվանում են օլիգարխ, որովհետեւ միայն այդ վիհի խորացման դեպքում նրանք մշտապես պահանջված կլինեն իշխանության համար: Եթե գերագույն իշխանությունը` ի դեմս երկրի առաջին դեմքի, այդ ծառայությունների կարիքը չունենա եւ վայելի ժողովրդի վստահությունը, օլիգարխիկ համակարգը կփլուզվի ավազի վրա կառուցված ամրոցի նման:
– Ձեր կողմից առաջ քաշված վարկածներում կասկածո՞ւմ եք կոնկրետ որեւէ օլիգարխի, ում թիկնապահները մասնակցել են մարտի 1-ի սպանություններին:
– Մինչեւ հանձնախմբերն իրենց աշխատանքները չավարտեն, մինչեւ մենք չունենանք ապացուցված տվյալներ, այդ հարցում չափազանց զգույշ պետք է լինենք: Առանց որեւէ լուրջ հիմքեր ունենալու՝ ես ինձ երբեք թույլ չեմ տա որեւէ մեկի անուն հրապարակել:
– Առանց անուններ տալու` կա՞ն մարդիկ, ում կասկածում եք:
– Բոլոր այն օլիգարխները, մեծահարուստները, ովքեր ունեն հեռուն գնացող քաղաքական հավակնություններ, ովքեր ներդրումներ են անում քաղաքականության մեջ` ընտրակաշառք բաժանելով, ովքեր «ախոռային» ապագաղափարականացված կուսակցություններ են ստեղծել, նրանք այդ կասկածյալների շարքում կարող են իրենց անունները տեսնել:
– Դրանից բացի, ի՞նչ այլ վարկածներ են ուսումնասիրվում ձեր նշած հանձնախմբերում:
– Կուսակցությունների շահագրգռվածությունը: Օրինակ, Արթուր Բաղդասարյանի շրջադարձն ի՞նչ ազդեցություն ունեցավ եւ որքանո՞վ նպաստեց այդ արյունահեղությանը: Արդյո՞ք ուժայիններն այդքան ինքնավստահ կլինեին, եթե Ա.Բաղդասարյանը նախօրոք ելույթ չունենար եւ չհայտարարեր, որ «մենք 70 տոկոս ենք», եւ դրանով իսկ մեզ իրավունք է վերապահվում անել այն, ինչն անհրաժեշտ ենք համարում:
– Փաստորեն, իրար հակասող վարկածներ եք ուսումնասիրում. մի կողմից՝ այդ գործողություններին ուժայինների «ինքնավստահ մասնակցության» վերաբերյալ, մյուս կողմից՝ այն համոզմանն եք, որ Ոստիկանությունը եւ բանակը չեն կրակել խաղաղ ցուցարարների վրա:
– Այսօր մենք գործ ունենք տարբեր վարկածների հետ: Եթե մենք կարողանանք համոզիչ ձեւով ապացուցել, որ Ոստիկանությունը եւ բանակը չեն կրակել խաղաղ մարդկանց վրա, մենք կկարողանանք մեր պետության վրայից շատ լուրջ խարան մաքրել: Եթե Ոստիկանությունը չէ, եթե զորքերը չեն, եթե պետության ներկայացուցիչները չեն, ովքեր լիազորված են զենք կրելու եւ կարգուկանոն հաստատելու, այլ ինչ-որ ելուզակներ, քրեական բիզնեսի ներկայացուցիչների թիկնապահներ կամ անօրինական եղանակով գործած զինված խմբավորումներ են, կնշանակի՝ դրանով պետության ճակատից մի մեծ մեղք է մաքրվում: Այստեղ արդեն կարելի է խոսել օպերացիան կազմակերպած որոշ բարձրաստիճան պաշտոնյաների թողտվության մասին, բայց ոչ մեր ոստիկանների կամ Ներքին զորքերի դաժանությունների մասին: Թե ո՞ր վարկածն է ավելի հիմնավորված, ցույց կտան մեր ուսումնասիրություններն ու հետաքննությունը: Ստեղծվել են 6 հանձնախմբեր, որոնցից յուրաքանչյուրը հետազոտում է մեկ վարկած, իր խնդրի շրջանակում փորձում է նյութեր կուտակել, տվյալների բազա ստեղծել եւ դրանք դարձնել վերլուծությունների առարկա: Հետո այդ աշխատանքների արդյունքը կմիավորենք եւ կստանանք կատարվածի ընդհանուր պատկերը։
– Ովքե՞ր են մասնակցում այդ հանձնախմբերի աշխատանքներին:
– Կան քաղաքագետներ, իրավապահներ, պրակտիկ աշխատողներ: Արման Նավասարդյանը, Վլադիմիր Կարապետյանը, Կարապետ Ռուբինյանը, Սուրեն Աբրահամյանը, Հրայր Ուլուբաբյանը, ով Սումգայիթի եղեռնագործության բացահայտման գործում մեծ փորձ է ձեռք բերել, հայտնի փաստաբաններ Վլադիմիր եւ Յուրի Հայրապետյանները, Տիգրան Տեր-Եսայանը, Հովիկ Արսենյանը եւ այլք:
– Ի՞նչ փուլում են այսօր այդ հանձնախմբերի աշխատանքները, եւ ի՞նչ կոնկրետ արդյունքներ կան:
– Ձեւավորման վիճակն արդեն հաղթահարել ենք եւ արդեն աշխատանքային փուլում ենք:
Այսօր վաղաժամ է խոսել, թե մենք կարողացե՞լ ենք ինչ-որ արդյունքների հասնել: Մասնագետ քրեագետների ներգրավման դժվարություն ունենք: Այդ բնագավառի մասնագետներ մեր երկրում չկան, եւ մտադիր ենք հրավիրել միջազգային փորձագետների:
– Վարկածների մասին խոսելիս՝ Դուք նշեցիք Ա.Բաղդասարյանի կողմնորոշման կտրուկ փոփոխության մասին: Այդ բնույթի ի՞նչ այլ վարկածներ եք ուսումնասիրում:
– Տարբեր գործոններ իրենց ազդեցությունն ունեցան այդ իրադարձությունների վրա: Օրինակ՝ մտավորականության, եկեղեցու դերը: Ես 3 տարի առաջ նախկին վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանի օրոք Ազգային ժողովի ամբիոնից հարց էի բարձրացրել, թե ինչո՞ւ է տասնապատիկ աճել ինքնասպանությունների թվաքանակը: Առաջարկեցի ստեղծել կառավարական հանձնաժողով` ներգրավելով Վեհափառին, Էջմիածնի ներկայացուցիչներին: Հասարակության աչքում արժեզրկվում է մարդկային կյանքի նշանակությունը, թուլանում է մարդկային կյանքի եզակիության ընկալումը, եւ դրա ֆոնի վրա հնարավոր է ինքնասպանությունների եւ սպանությունների այդպիսի աճ: Այն ժամանակ կառավարությանն ու եկեղեցուն ուղղված իմ հարցի պատասխանը չստացա: Այս իրադարձությունները կանխելու մեջ եկեղեցին իր դերակատարությունը պետք է ունենար:
– Հուլիսի 1-ի ասուլիսում Լ.Տեր-Պետրոսյանը հրապարակեց Հատուկ քննչական ծառայության պետ Անդրանիկ Միրզոյանի մարտի 5-ի քննչական հանձնարարությունն՝ ուղղված Վայոց Ձորի մարզի դատախազ Պալյանին: Այդ փաստաթո՞ւղթն էլ կդառնա հանձնախմբերի ուսումնասիրության առարկա:
– Իհարկե, ցանկացած քիչ թե շատ ուշադրության արժանի հանգամանք մենք պետք է ուսումնասիրենք, մանավանդ որ, արտակարգ դրության պատճառով հնարավոր չեղավ թարմ հետքերով ծանոթանալ կատարվածի բովանդակության հետ:
– Պարոն Հովհաննիսյան, հասարակության մեջ կարծիք կա, թե Լ.Տեր-Պետրոսյանը նահանջում է իր սկզբնական` անզիջում դիրքերից, եւ առաջին ու գործող նախագահների դիրքորոշումները գնալով մոտենում են:
– Այդ կարծիքը, թերեւս, հիմնվում է այն իրողության վրա, որ Լ.Տեր-Պետրոսյանը հունիսի 20-ի հանրահավաքի ժամանակ ասաց, թե ինքն ամենեւին էլ հակված չէ ուռճացնել իշխանությունների լեգիտիմության խնդիրը: Ամենեւին էլ հակված չէ պնդելու, որ եթե պրոցեդուրային լեգիտիմությունը խոցելի է, Սերժ Սարգսյանը հնարավորություն չունի ճիշտ քայլերով ապահովել իր իշխանության բովանդակային լեգիտիմությունը:
– Բայց նաեւ կարծիք կա, թե դիրքերը զիջում է միայն Լ.Տեր-Պետրոսյանը, իսկ իշխանությունները, երկխոսության մասին հայտարարություններից բացի, գործնական քայլեր չեն անում:
– Առայժմ, ես կասեի՝ հիմնականում ընդդիմադիր դաշտից է փորձ արվում որոշակի հարցերում փոխհամաձայնության գնալու: Լ.Տեր-Պետրոսյանի հայտարարությունը, թե իր համար երկրորդ անգամ նախագահի պաշտոն ստանձնելն ինքնանպատակ չէ, որ շարժման ակտիվիստների մեջ կա 10 անձնավորություն, ովքեր առաջնորդի դերում կարող են իրեն փոխարինել, ինչպես նաեւ այն հանգամանքը, որ Լ.Տեր-Պետրոսյանը Սերժ Սարգսյանի մասին որպես դե ֆակտո նախագահ էր խոսում, ցույց են տալիս, որ փորձ է արվում երկխոսության համար ստեղծել որոշակի նախապայմաններ: Միաժամանակ՝ ընդդիմությունը պնդում է, որ այդ նախապայմանները կարող են դառնալ հիմնավոր, առարկայական, եթե լուծվի շինծու մեղադրանքներով կալանավայրերում գտնվողների ազատ արձակման հարցը:
– Բայց երկխոսության կոչեր ավելի շատ իշխանություններն են անում:
– Իշխանությունները միայն դեկլարատիվ խոսում են, որ առայժմ պատրաստ են հաշվի նստել ԵԽ ԽՎ բանաձեւի այն կետի հետ, որը կողմերին հորդորում է գնալ երկխոսության: Սակայն, բացի խորհրդակցական ձայնով տխրահռչակ խորհրդարանական հանձնաժողովի աշխատանքներին մասնակցելու առաջարկությունից՝ որեւէ բան չենք լսել:
– Դա չի՞ նշանակում, որ Լ.Տեր-Պետրոսյանը զիջում է, իսկ իշխանությունները շարունակում են կոշտ քաղաքականությունը:
– Դա նշանակում է, որ այս պահին, երբ շարժման ակտիվիստները գտնվում են կալանավայրերում, ընդդիմության համար այդ երկխոսության կարեւորումը հանդիսանում է մարդկանց ազատելու լծակ: Լ.Տեր-Պետրոսյանն էլ է հայտարարել, որ իր համար կա մի հարց, որը բոլոր մյուսներից կարեւոր է, եւ այսօր իրեն հուզող խնդիրը քաղբանտարկյալների ազատ արձակումն է:
– Իսկ ե՞րբ կհրապարակվեն ձեր հասարակական հետաքննության արդյունքները:
– Ես վերջին քննարկման ժամանակ էլ ասացի, որ առանց գոնե մեկ էլեկտրոնային լրատվամիջոցի՝ հնարավոր չէ այդ հետաքննության գաղափարը կյանքի կոչել: Դրա համար էլ մենք բարձրացնում ենք «Ա1+»-ի հարցը: Եթե մեր կլոր սեղանը հեռարձակվեր, մենք կարող էինք ակնկալել ավելի մեծ աջակցություն հասարակության կողմից, որովհետեւ կան բազմաթիվ մարդիկ, ովքեր եղել են դեպքերի վայրում, ինֆորմացիայի կրող են եւ կարող են մեզ տեղեկություններ տալ, բայց այդ քայլին չեն դիմում, որովհետեւ մեր աշխատանքների մասին տեղյակ չեն, կամ հոգեպես ճնշված ու վախեցած լինելով` խուսափում են նախաձեռնություն ցուցաբերելուց: Չորրորդ իշխանությունը եւ, առաջին հերթին, անկախ էլեկտրոնային լրատվամիջոցը պետք է օգնեն մարդկանց «վախը բռնելու» գործում:
– Կարո՞ղ եք գոնե մոտավորապես նշել, թե երբ կավարտվեն ձեր ուսումնասիրությունները:
– Կարծում եք՝ հետաքննությունն այդքան հե՞շտ խնդիր է, որ մենք կարողանանք 1-2 ամսում ավարտել: Շատ բան է կախված Ս.Սարգսյանի եւ Լ.Տեր-Պետրոսյանի երկխոսությունից, որի հիմնական հարցերից մեկն էլ պետք է լինի մարտի 1-ի ողբերգության օբյեկտիվ հետաքննությունը: Ս.Սարգսյանի եւ Լ.Տեր-Պետրոսյանի փոխհամաձայնության դեպքում միայն մենք հնարավորություն կստանանք ծանոթանալ կատարվածի վերաբերյալ բոլոր այն նյութերի ու տվյալների հետ, որոնք այսօր մեզ համար յոթ փակերի հետեւում են: Միայն դրանք հետազոտելու հնարավորության դեպքում մեծ հաշվով կարելի է ակնկալել ճշմարտության լիարժեք բացահայտում: Ձեր նախորդ հարցի համար էլ ասեմ, որ այս կոալիցիայի մեջ նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանն ունի կողմնակիցների լուրջ փաթեթ, որն ամեն կերպ խոչընդոտում է երկխոսությանը: Ռ.Քոչարյանի շունչը Ս.Սարգսյանը մշտապես զգում է իր մեջքի ետեւում, եւ ես դրանով եմ հակված բացատրել, որ երկխոսություն տեղի չի ունենում: Ս.Սարգսյանին ձեռնտու կլիներ կատարել ԵԽ ԽՎ-ի հիմնական` ուղիղ երկխոսության պահանջը: